Søren Kierkegaard Kimdir?

Søren Kierkegaard kimdir sorusu, yalnızca bir filozofun hayatını öğrenmek için sorulmuş basit bir biyografi sorusu değildir. Bu soru, modern insanın içindeki bölünmeyi, kaygıyı, kararsızlığı, inanç arayışını ve kendi olma mücadelesini anlamak için açılan büyük bir kapıdır. Søren Kierkegaard, 19. yüzyılda yaşamış Danimarkalı filozof, yazar ve teologdur; fakat etkisi kendi çağının çok ötesine geçmiş, 20. yüzyıl varoluşçuluğunun temellerini hazırlamış, modern psikolojiye, din felsefesine, edebiyata ve birey merkezli düşünceye derin izler bırakmıştır. Paylaşılan metinde de belirtildiği gibi Kierkegaard, bireysel seçim, kaygı, inanç, özgürlük ve insanın kendi varoluşunu anlamlandırma çabası üzerinde duran özgün bir düşünürdür.

Kierkegaard’ı sıradan bir filozof gibi okumak zordur. Çünkü o, felsefeyi yalnızca kavramlarla, sistemlerle ve akademik tartışmalarla sınırlı görmez. Onun derdi, insanın doğrudan kalbidir. İnsan neye inanır? Neden korkar? Neden karar veremez? Neden kalabalığın içinde kendini kaybeder? Neden özgür olmak ister ama özgürlüğün ağırlığından kaçar? Neden Tanrı’dan söz eder ama Tanrı’yla gerçek bir ilişki kurmaktan çekinir? Kierkegaard’ın bütün eserleri, bu sorular etrafında döner.

Osho’nun Kierkegaard’a dair yorumlarında dikkat çektiği nokta da tam olarak burasıdır: Kierkegaard, insanın içindeki titremeyi, kararsızlığı ve zihnin sürekli iki uç arasında gidip gelişini çok iyi görmüş bir düşünürdür. Osho, Kierkegaard’ın “Ya/Ya Da” düşüncesini yalnızca bir kitap adı olarak değil, onun bütün hayatına yayılmış bir varoluş hâli gibi yorumlar; insan zihninin sürekli seçimler, ihtimaller ve karşıtlıklar arasında salındığını vurgular. Başka bir konuşmasında ise Kierkegaard’ın insanı “sürekli titreyen” bir varlık olarak gördüğünü aktarır ve bu titremenin arkasında ölüm bilinciyle özgürlüğün ağırlığının bulunduğunu söyler.

Bu açıdan Kierkegaard, insanın yüzüne ayna tutan rahatsız edici ama dürüst bir filozoftur. O, insanı avutmaz; fakat onu uyandırmak ister. Onun felsefesinde kaygı bir hastalık gibi görülmez; insanın özgür ve sorumlu bir varlık olmasının doğal sonucudur. İnsan seçmek zorundadır. Seçtiği şeyle kendini kurar. Seçmediği şeylerin gölgesiyle de yaşamaya devam eder. Kierkegaard’ın büyüklüğü, bu içsel gerilimi felsefenin merkezine yerleştirmesindedir.

Çocukluğu, Babası ve İç Dünyasını Şekillendiren Gölge

Søren Aabye Kierkegaard, 5 Mayıs 1813 tarihinde Danimarka’nın Kopenhag şehrinde doğdu. Dışarıdan bakıldığında varlıklı ve dindar bir ailenin çocuğuydu. Fakat bu aile ortamı, huzurlu ve neşeli bir çocukluk tablosundan çok, derin bir melankoli, suçluluk ve dini ciddiyet atmosferi taşıyordu. Babası Michael Pedersen Kierkegaard, sert, karamsar ve dindar bir kişiliğe sahipti. Kierkegaard’ın ruh dünyasında babasının etkisi çok büyüktür.

Babası, gençliğinde yaşadığı bazı manevi pişmanlıkları ve Tanrı karşısındaki suçluluk duygusunu hayatı boyunca taşımış bir insandı. Bu ağır ruh hâli, aile atmosferine de yansıdı. Kierkegaard daha çocuk yaşta ölüm, günah, ceza, kader ve Tanrı karşısında sorumluluk gibi konularla tanıştı. Onun felsefesinde kaygı, umutsuzluk ve inanç temalarının bu kadar merkezi olmasında bu çocukluk ikliminin büyük payı vardır.

Kierkegaard’ın hayatı boyunca taşıdığı melankoli, yalnızca kişisel bir huy değildi; adeta düşüncesinin yakıtıydı. Bazı insanlar acıdan kaçar, bazıları acıyı bastırır, bazıları ise acıyı düşünceye dönüştürür. Kierkegaard üçüncü gruptaydı. O, kendi içindeki karanlığı, insanın varoluşunu anlamak için bir laboratuvar gibi kullandı. Bu yüzden onun felsefesi yapay değildir. Yazdıkları, yaşanmamış kavramlardan değil, bizzat kendi ruhunda sınanmış tecrübelerden doğar.

Kopenhag Üniversitesi’nde teoloji ve felsefe eğitimi aldı. Fakat Kierkegaard hiçbir zaman sadece akademik bir teolog olmadı. Onun için din, kitaplarda öğrenilen bir sistem değil, insanın bütün varlığıyla yüzleştiği bir hakikat meselesiydi. Döneminin kilise anlayışını eleştirmesinin sebebi de buydu. Ona göre insanlar Hristiyanlıktan söz ediyor ama gerçek anlamda iman etmenin ne demek olduğunu yaşamıyorlardı. Din, toplumsal bir kimlik hâline gelmişti; oysa Kierkegaard’a göre inanç, kalabalığın onayıyla değil, bireyin Tanrı karşısında tek başına durmasıyla başlardı.

Kierkegaard’ın kişiliğinde dikkat çeken bir başka yön de keskin zekâsı ve edebi yeteneğidir. O, kuru ve düz bir felsefe diliyle yazmadı. Takma adlar kullandı, farklı karakterlerin ağzından konuştu, ironiye başvurdu, edebiyat ile felsefeyi iç içe geçirdi. Bu yüzden Kierkegaard okumak, yalnızca bir düşünce sistemi öğrenmek değil, bir ruhun farklı maskelerinden geçerek hakikate yaklaşmak gibidir.

Regine Olsen: Aşk, Vazgeçiş ve Felsefeye Dönüşen Bir Yara

Kierkegaard’ın hayatındaki en önemli olaylardan biri Regine Olsen ile yaşadığı aşktır. Regine, onun yalnızca sevdiği kadın değil, aynı zamanda düşüncesinin en derin kaynaklarından biri olmuştur. Kierkegaard, Regine ile nişanlandı; fakat kısa süre sonra bu nişanı bozdu. Bu karar, dışarıdan bakıldığında anlaşılması zor, hatta acımasız görünebilir. Fakat Kierkegaard için bu, basit bir ilişki kararı değildi; kendi varoluşu, dini görevi ve yazarlık kaderiyle ilgili büyük bir iç hesaplaşmaydı.

Osho’nun Kierkegaard yorumlarında dikkat çektiği “kararsızlık” meselesi burada çok görünür hâle gelir. Osho, Kierkegaard’ın hayatını “Ya/Ya Da” hâli olarak yorumlarken, onun evlilik konusunda bile karar veremeyen, zihninde sürekli ölçüp biçen, hesaplayan ve sonunda hayatı doğrudan yaşamak yerine düşünce içinde parçalayan bir figür olduğunu anlatır. Bu yorum, Kierkegaard’ın iç dünyasını anlamak açısından önemlidir; fakat onu basitçe zayıf iradeli biri gibi görmek eksik olur. Çünkü Kierkegaard’ın kararsızlığı, sıradan bir tereddüt değil, varoluşsal bir ağırlıktır.

Regine’den ayrılması, Kierkegaard’ın eserlerinde aşk, fedakârlık, seçim, pişmanlık ve dini çağrı temalarının daha da derinleşmesine yol açtı. O, bir anlamda kişisel mutluluğu ile ruhsal görevi arasında kaldı. Evliliğin ona dünyaya bağlanma, sıradanlaşma ve yazarlık misyonundan uzaklaşma getireceğini düşündü. Belki de kendisini mutlu olmaya layık görmedi. Belki de kendi melankolisini Regine’ye yüklemek istemedi. Her durumda bu ayrılık, Kierkegaard’ın hayatında kapanmayan bir yara olarak kaldı.

Fakat büyük düşünürlerde bazen yara, düşüncenin doğduğu yerdir. Kierkegaard’ın aşkı yaşayamayışı, onun aşkı daha derin düşünmesine yol açtı. Seçim yapmanın bedelini ödediği için seçim üzerine yazdı. Vazgeçtiği için fedakârlığı düşündü. Mutluluğu kaybettiği için inancın ve umudun ne olduğunu sorguladı. Bu nedenle Regine Olsen, Kierkegaard biyografisinde yalnızca romantik bir ayrıntı değil, onun felsefesinin canlı kaynaklarından biridir.

Kierkegaard’ın Düşüncesi: Birey, Kaygı ve İnanç

Kierkegaard’ın felsefesinin merkezinde “birey” vardır. Fakat onun bireyi, modern tüketim kültürünün “kendini istediğin gibi yaşa” sloganındaki yüzeysel birey değildir. Kierkegaard’ın bireyi, Tanrı karşısında, ölüm karşısında, seçim karşısında ve kendi vicdanı karşısında tek başına duran insandır. Kalabalığın arkasına saklanamaz. Toplumun onayını hakikat yerine koyamaz. Kendi varoluşunu başkasına devredemez.

Ona göre hakikat, yalnızca dışarıdan bilinen nesnel bir bilgi değildir. Hakikat, insanın bütün varlığıyla bağlandığı, uğruna yaşadığı ve gerekirse bedel ödediği şeydir. Bu yüzden “öznel hakikat” kavramı Kierkegaard’da çok önemlidir. Burada öznel hakikat, keyfîlik anlamına gelmez. Aksine, insanın hakikatle kişisel, canlı ve sorumlu bir ilişki kurması anlamına gelir.

Kierkegaard insan hayatını üç temel aşamada ele alır: estetik, etik ve dini aşama. Estetik aşamada insan haz, zevk, anlık tatmin ve ilginç deneyimler peşindedir. Bu aşamadaki insan, sorumluluktan kaçar. Hayatı bir oyun gibi yaşar. Fakat sürekli yenilik aradığı için içten içe boşluğa düşer. Zevk onu doyurmaz; çünkü insan yalnızca hazla yaşayacak kadar basit bir varlık değildir.

Etik aşamada insan sorumluluğu kabul eder. Evlilik, görev, ahlak, toplum, sadakat ve karakter bu aşamada önem kazanır. İnsan artık sadece “ne istiyorum?” diye sormaz; “ne yapmalıyım?” diye de sorar. Bu, estetik hayata göre daha olgun bir aşamadır. Fakat Kierkegaard’a göre etik aşama da nihai değildir. Çünkü insan yalnızca toplumsal ahlakla tamamlanamaz.

Dini aşama ise insanın Tanrı ile doğrudan ilişki kurduğu aşamadır. Burada insan, aklın ve toplumun sınırlarını aşan bir inanç tecrübesiyle karşılaşır. Kierkegaard’ın meşhur “inanç sıçraması” kavramı burada ortaya çıkar. İnanç, yalnızca mantıksal ispatların sonucu değildir. İnanç, insanın belirsizlik içinde, bütün varlığıyla bağlanmasıdır.

Bu noktada Kierkegaard’ın Korku ve Titreme adlı eseri özel önem taşır. Bu eserde Hz. İbrahim kıssası üzerinden iman, teslimiyet ve aklın sınırları tartışılır. Kierkegaard, İbrahim’i “iman şövalyesi” olarak görür. Çünkü İbrahim, insan aklının kolayca kavrayamayacağı bir imtihan karşısında Tanrı’ya mutlak güven göstermiştir. Kierkegaard için gerçek inanç, konforlu bir gelenek değil; insanı sarsan, yalnızlaştıran ve derinleştiren bir varoluş hâlidir.

Kaygı kavramı da Kierkegaard felsefesinin kalbidir. Ona göre kaygı, belirli bir nesneden korkmak değildir. Korkunun nesnesi bellidir; fakat kaygı daha derindir. Kaygı, özgürlüğün baş dönmesidir. İnsan seçebilir; fakat tam da seçebildiği için kaygılanır. Çünkü her seçim bir imkânı gerçekleştirirken başka imkânları geride bırakır. İnsan kendi hayatının sorumluluğunu taşımak zorunda kalır.

Modern psikoloji ve varoluşçu terapi açısından Kierkegaard’ın kaygı anlayışı hâlâ önemlidir. Günümüzde yapılan çalışmalarda da Kierkegaard’ın kaygıyı yalnızca patolojik bir belirti olarak değil, insanın özgürlük, sonluluk ve anlam arayışıyla bağlantılı temel bir varoluş durumu olarak ele aldığı vurgulanır. Bu, onun psikolojiye yaptığı en büyük katkılardan biridir: Kaygıyı sadece bastırılması gereken bir rahatsızlık değil, doğru anlaşılırsa insanı kendine getiren bir uyarı olarak görmek.

Kierkegaard’ın bir diğer büyük kavramı umutsuzluktur. Ölümcül Hastalık Umutsuzluk adlı eserinde insanın en derin hastalığını, kendi benliğiyle doğru ilişki kuramaması olarak açıklar. İnsan ya kendisi olmak istemez ya da Tanrı’dan kopuk biçimde kendisi olmak ister. Her iki durumda da umutsuzluğa düşer. Bu düşünce, modern insanın kimlik krizlerini anlamak açısından son derece güçlüdür.

Bugünün insanı sürekli kendini inşa etmekten, kendini göstermekten, başarılı olmaktan ve farklı görünmekten söz eder. Fakat Kierkegaard’a göre asıl mesele “kendin olmak”tır. Kendin olmak ise keyfine göre yaşamak değil, yaratılmışlığını, sınırlarını, özgürlüğünü ve Tanrı karşısındaki sorumluluğunu kabul etmektir.

Toplumlara Ne Kattı?

Søren Kierkegaard’ın toplumlara kattığı en büyük şey, bireyin iç dünyasını felsefenin merkezine yerleştirmesidir. Ondan önce felsefe çoğu zaman büyük sistemlerle, evrensel akıl yapılarıyla, metafizik düzenlerle ve toplumsal teorilerle ilgileniyordu. Kierkegaard ise tek insanın kalbine indi. Bir bireyin kaygısı, kararı, duası, pişmanlığı, aşkı, umutsuzluğu ve inancı felsefenin konusu olabilir dedi.

Bu, felsefe tarihinde büyük bir kırılmadır. Çünkü Kierkegaard, Hegel’in sistem felsefesine karşı bireyin eşsizliğini savundu. Ona göre insan, büyük bir tarihsel sistemin küçük bir parçası değildir. Her insan, kendi varoluşunu yaşamak zorundadır. Hiç kimse başka biri adına iman edemez, seçim yapamaz, ölemez veya hakikate bağlanamaz. Bu fikir, modern birey anlayışının en güçlü kaynaklarından biri oldu.

Varoluşçuluk üzerinde etkisi çok büyüktür. Heidegger, Jaspers, Sartre, Camus ve Gabriel Marcel gibi birçok düşünür, doğrudan ya da dolaylı olarak Kierkegaard’ın açtığı yoldan yürüdü. Özellikle kaygı, seçim, özgürlük, otantiklik, bireysel varoluş ve ölüm bilinci gibi temalar, 20. yüzyıl felsefesinin ana meseleleri hâline geldi. Kierkegaard bu anlamda modern varoluşçuluğun babası kabul edilir.

Teolojiye katkısı da büyüktür. Kierkegaard, dinin toplumsal bir aidiyet veya kültürel alışkanlık hâline gelmesine sert biçimde karşı çıktı. Ona göre gerçek inanç, insanın kalabalık içinde erimesi değil, Tanrı karşısında birey olarak durmasıdır. Bu eleştiri, Hristiyan dünyasında kurumsal din anlayışının sorgulanmasına yol açtı. Fakat onun bu düşüncesi yalnızca Hristiyanlık bağlamında değil, bütün inanç gelenekleri açısından düşündürücüdür. Çünkü her dinde şekil ile ruh, gelenek ile samimiyet, kurum ile içten bağlılık arasında bir gerilim vardır.

Kierkegaard modern psikolojiye de önemli katkılar sundu. Kaygı, umutsuzluk, suçluluk, benlik bölünmesi ve içsel çatışma üzerine yaptığı analizler, psikolojinin daha sonra ele alacağı pek çok konuyu önceden sezmiştir. Bugün varoluşçu psikoterapi, insanın kaygısını yok edilmesi gereken bir hata değil, anlam arayışının bir parçası olarak ele alıyorsa, bu çizgide Kierkegaard’ın büyük payı vardır.

Edebiyata katkısı da unutulmamalıdır. Kierkegaard, felsefi metni kuru bir açıklama olmaktan çıkardı. Takma adlarla yazdı, farklı bakış açıları kurdu, ironiyi kullandı, kişilikler üzerinden düşündü. Bu yönüyle Dostoyevski, Kafka, Camus ve modern psikolojik roman geleneğiyle aynı büyük iç dünya edebiyatının öncülerinden biri olarak görülebilir.

Toplumlara kattığı bir başka önemli şey de kalabalık eleştirisidir. Kierkegaard, “kalabalık hakikatsizliktir” derken, çoğunluğun her zaman doğruyu temsil etmediğini anlatmak ister. İnsan, kalabalığın arkasına saklandığında sorumluluktan kaçar. Sosyal medya çağında bu düşünce daha da günceldir. Bugün insanlar beğeniler, takipçiler, trendler ve toplu öfkeler içinde kendi iç sesini kaybedebiliyor. Kierkegaard ise şunu hatırlatır: Hakikat, çoğu zaman insanın kendi iç yalnızlığında başlar.

Osho’nun Kierkegaard’a ilgisi de bu nedenle anlamlıdır. Osho, Kierkegaard’ı zihnin kararsızlığını, insanın iç titremesini ve “ya/ya da” gerilimini gören bir düşünür olarak okur. Ona göre zihin sürekli iki uç arasında gider gelir; insan gerçek varoluşa ancak bu zihinsel salınımın ötesine geçerek yaklaşabilir. Kierkegaard ise kendi dilinde benzer bir gerçeği söyler: İnsan yüzeysel hayatı aşmalı, kendi varoluşunun ciddiyetini fark etmeli ve hakiki seçim yapmalıdır.

Elbette Osho ile Kierkegaard aynı düşünürler değildir. Osho daha mistik, deneyimci ve Doğu etkili bir bilinç dili kullanırken; Kierkegaard Hristiyan inancı, günah, kaygı ve Tanrı karşısında birey kavramlarıyla düşünür. Fakat ikisinin kesiştiği nokta şudur: İkisi de insanın hazır kalıplarla yaşayamayacağını, kendi iç hakikatini bulması gerektiğini söyler. İkisi de kalabalığın, geleneksel maskelerin ve mekanik yaşamın insanı uyuttuğunu düşünür.

Kierkegaard’ın en eşsiz tarafı, modern insana şunu söylemesidir: Sen yalnızca toplumun sana verdiği kimlik değilsin. Mesleğin, ailen, başarın, inanç etiketin, eğitim durumun, sosyal çevren senin tamamın değildir. Sen, seçim yapan, kaygı duyan, Tanrı karşısında duran ve kendi varoluşunu üstlenmesi gereken bir bireysin.

Sonuç: Kierkegaard Neden Hâlâ Yaşıyor?

Søren Kierkegaard 11 Kasım 1855 tarihinde Kopenhag’da hayatını kaybettiğinde yalnızca 42 yaşındaydı. Kısa bir ömür yaşadı; fakat modern düşünceye uzun bir gölge bıraktı. Yaşadığı dönemde tam olarak anlaşılamadı, hatta çoğu zaman alay edildi, yalnız kaldı, eleştirildi. Fakat ölümünden sonra fikirleri büyüdü. Bugün Kierkegaard, felsefenin, teolojinin, psikolojinin ve edebiyatın en önemli isimlerinden biri kabul edilir.

Onu bugün hâlâ önemli kılan şey, insanın değişmeyen iç meselesini yakalamış olmasıdır. Teknoloji değişti, toplumlar değişti, şehirler büyüdü, iletişim araçları çoğaldı; fakat insanın kaygısı bitmedi. İnsan hâlâ karar vermekte zorlanıyor. Hâlâ özgür olmak istiyor ama özgürlüğün sorumluluğundan korkuyor. Hâlâ inanmak istiyor ama inancın bedelinden kaçıyor. Hâlâ sevmek istiyor ama bağlanmaktan çekiniyor. Hâlâ kalabalıklar içinde yalnızlık yaşıyor.

Kierkegaard tam da bu yüzden günceldir. Çünkü o, insanın dış dünyasını değil, iç uçurumunu anlatır. Onun felsefesi, insana kolay bir mutluluk reçetesi vermez. Fakat insanı sahici olmaya çağırır. Sahici olmak, her zaman rahatlatıcı değildir. Bazen kaygıyla yüzleşmek, bazen seçim yapmak, bazen kalabalıktan ayrılmak, bazen kendi umutsuzluğunu itiraf etmek gerekir.

Kierkegaard’ın düşüncesi toplumlara bireyin değerini, inancın içtenliğini, kaygının öğretici gücünü, seçimin ciddiyetini ve kalabalığa karşı hakikatin önemini kazandırmıştır. O, modern insanın vicdanında hâlâ konuşan bir sestir. Bu ses bazen rahatsız eder, bazen düşündürür, bazen yalnızlaştırır; fakat sonunda insanı kendi varoluşuna daha dürüst bakmaya zorlar.

Søren Kierkegaard kimdir sorusuna verilecek en derin cevap şudur: Kierkegaard, insanın kendi ruhundan kaçamayacağını gösteren filozoftur. O, kaygının içinde özgürlüğü, umutsuzluğun içinde benliği, yalnızlığın içinde Tanrı arayışını, kararsızlığın içinde seçimin zorunluluğunu görmüştür. Onun büyüklüğü, insanı dışarıdan açıklamasında değil, içeriden yakalamasındadır.

Bu yüzden Kierkegaard yalnızca Danimarkalı bir filozof değildir. O, kendi olma cesaretini arayan herkesin çağdaşıdır.