Gerty Cori Kimdir?

Gerty Cori Kimdir? Çek asıllı Amerikalı biyokimyacı Gerty Theresa Cori, karbonhidrat metabolizması üzerine yaptığı çığır açan çalışmalarla tanınan ve 1947 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kocası Carl Ferdinand Cori ile paylaşan ilk kadın bilim insanıdır. Glikojen’in glukoza dönüşüm sürecini (Cori döngüsü) keşfederek hücresel enerji depolama ve salınım mekanizmasını aydınlatan Cori, glikoz-1-fosfat gibi ara maddeleri tanımlamış ve diyabet gibi metabolik hastalıkların anlaşılmasına temel oluşturmuştur.

Tarihte Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü alan üçüncü kadın ve bu alanda ilk Amerikalı kadın olarak bilim tarihine geçen Gerty Cori, cinsiyet ayrımcılığının yoğun olduğu bir dönemde eşinin yanında eşit bir araştırmacı olarak çalışmış, Washington Üniversitesi’nde profesörlük yaparak birçok genç bilim insanına ilham vermiştir. Bu kapsamlı biyografide, Gerty Cori’nin hayat hikâyesini, eğitim ve kariyer yolculuğunu, önemli bilimsel dönüm noktalarını ve tıbba bıraktığı kalıcı mirasını detaylı bir şekilde inceleyeceğiz. Gerty Theresa Cori, 15 Ağustos 1896 tarihinde Prag’da (o dönemde Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’na bağlı Bohemya Krallığı’nda) dünyaya geldi. Asıl adı Gertrude Theresa Radnitz’ti.

Gerty Theresa Cori’nin Yaşamı

Babası Otto Radnitz, kimyager ve başarılı bir şeker rafinerisi yöneticisiydi; annesi Martha Neustadt ise varlıklı bir ailenin kızıydı. Üç kız kardeşin en büyüğü olan Gerty, Yahudi kökenli bir ailede büyüdü. Çocukluğu ayrıcalıklı bir ortamda geçti; özel öğretmenler tarafından evde eğitildi ve bilim ile matematiğe erken yaşta ilgi duydu. Amcası bir pediatrist olarak onun bilimsel merakını destekledi. 1906’da kızlar için bir lise olan Lyceum’a girdi, 1912’de mezun oldu ve üniversite giriş sınavına hazırlanmak için Tetschen Realgymnasium’a devam etti. 1914’te sınavı başarıyla geçerek Prag’daki Alman Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne (Charles Üniversitesi’nin Alman şubesi) kaydoldu.

Tıp fakültesinde okurken ilk yılında Carl Ferdinand Cori ile tanıştı. Carl, onun zekâsı, mizah anlayışı ve doğa sevgisinden etkilendi. İkili, derslerde ve laboratuvar çalışmalarında sıkça birlikte çalıştı. 1920 yılında her ikisi de tıp doktorası derecesini aldı ve aynı yıl evlendiler. Evliliklerinin hemen ardından ilk ortak bilimsel makalelerini yayınladılar. Gerty, mezuniyet sonrası iki yıl Viyana’daki Carolinen Çocuk Hastanesi’nde pediatrik hastalıklar üzerine araştırma yaptı. Ancak I. Dünya Savaşı sonrası Avrupa’daki ekonomik ve siyasi belirsizlik nedeniyle 1922’de kocasıyla birlikte Amerika Birleşik Devletleri’ne göç ettiler.

Gerty Theresa Cori’nin Eğitimi

New York Buffalo’daki New York State Institute for the Study of Malignant Diseases’te (daha sonra Roswell Park Memorial Institute) araştırma pozisyonları buldular ve burada karbonhidrat metabolizması üzerine ilk önemli çalışmalarına başladılar. Gerty Cori’nin kariyerindeki en büyük dönüm noktası, 1920’lerin sonu ve 1930’larda yaşandı. Eşiyle birlikte glikojen’in (hayvanlarda enerji depolayan polisakkarit) nasıl glukoza dönüştüğünü incelediler. O dönemde karbonhidrat metabolizması büyük ölçüde gizemliydi.

Cori çifti, laboratuvar deneylerinde glikojen’in fosforilasyon yoluyla glikoz-1-fosfat’a (Cori esteri) dönüştüğünü keşfetti. Bu ara madde, glikojen yıkımının anahtarını oluşturuyordu. 1930’larda Washington Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne taşındılar (Carl 1931’de, Gerty 1947’de tam profesör oldu). Burada ekip olarak çalışmaya devam ettiler. 1936’da glikojen sentezini ve yıkımını in vitro (cam tüpte) gerçekleştirdiler. Bu çalışmalar, Cori döngüsü olarak bilinen mekanizmayı ortaya çıkardı: Kaslarda glikojen glukoza dönüşür, laktat oluşur; karaciğerde laktat glukoza çevrilir ve kana salınır.

Bu döngü, egzersiz sırasında enerji yönetimini açıklıyordu.1947 yılında Gerty ve Carl Cori, Arjantinli fizyolog Bernardo Houssay ile birlikte “glikojen’in katalitik dönüşüm yolunun keşfi” nedeniyle Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü paylaştılar. Gerty Cori, bu ödülü alan ilk kadın ve ilk Amerikalı kadın oldu (Marie Curie ve Irène Joliot-Curie’den sonra üçüncü kadın). Ödül, metabolizma araştırmalarında çığır açtı ve diyabet, hipoglisemi gibi hastalıkların tedavisine zemin hazırladı.

Cori çifti, enzimlerin rolünü, fosforilasyon mekanizmalarını ve glikojen depolama hastalıklarını (Cori hastalığı gibi) aydınlattı. Gerty, araştırmalarında titiz ve kararlıydı; cinsiyet ayrımcılığı nedeniyle uzun yıllar “araştırma asistanı” olarak düşük maaşla çalıştı ancak bilimsel katkılarını eşitiyle paylaştı.Kariyerinin ilerleyen yıllarında Gerty Cori, Washington Üniversitesi’nde Biyokimya Profesörü oldu (1947). Birçok öğrenciye ve araştırmacıya mentorluk yaptı. 1948’de Garvan-Olin Madalyası’nı aldı. Çalışmaları, enzim saflaştırma teknikleri ve metabolik yol haritalarını geliştirdi. II. Dünya Savaşı sırasında da araştırmalarını sürdürdü. Ancak 1940’ların sonlarında myelosclerosis (kemik iliği fibrozu) teşhisi konuldu. Bu hastalığa rağmen 10 yıl boyunca laboratuvara devam etti ve araştırmalarını aksatmadı. Son aylarına kadar bilimsel merakını korudu.Gerty Cori’nin bilimsel yaklaşımı, eşininle uyumlu bir ekip çalışması üzerine kuruluydu. Teorik bilgiyi deneysel kanıtlarla birleştirdiler. Keşifleri, biyokimya ve fizyoloji ders kitaplarında temel bölüm haline geldi.

Bugün Cori döngüsü, spor hekimliği, beslenme bilimi ve metabolik hastalık araştırmalarında hâlâ referans alınmaktadır.

Gerty Theresa Cori’nin Bilimsel Mirası

Mirası, kadın bilim insanlarının önünü açmasıyla da önemlidir; cinsiyet engellerine rağmen başarıya ulaşmanın sembolü oldu.Kişisel yaşamında Gerty Cori, 1920’de Carl Cori ile evlendi ve bu evlilik ömür boyu sürdü. Tek çocukları Thomas (Tom) Cori doğdu. Aile, doğa yürüyüşleri ve açık hava aktivitelerine ilgi duyuyordu. Gerty, mizah anlayışı güçlü, enerjik ve çalışkan bir kişiliğe sahipti. 26 Ekim 1957 tarihinde Missouri’nin Glendale şehrinde, 61 yaşında myelosclerosis nedeniyle hayatını kaybetti. Ölümünden sonra kocası Carl uzun yıllar yaşadı ve mirasını sürdürdü. Gerty Cori’nin mirası, modern metabolizma anlayışının temelinde yatmaktadır. Cori döngüsü olmadan enerji metabolizması tam olarak açıklanamaz. Keşifleri, insülin tedavisi ve glikojen depo hastalıklarının teşhisine katkı sağladı.

Bugün Washington Üniversitesi’nde onun adını taşıyan kurumlar ve ödüller genç kadın bilim insanlarını teşvik etmektedir. Prag’dan St. Louis’e uzanan yolculuğu, azim ve bilim sevgisinin zaferini simgeler. Gerty Cori’nin hayatı, 20. yüzyıl bilimindeki kadın öncülerin öyküsüdür. Prag’daki zengin aile ortamından başlayarak tıp eğitimine, Amerika’ya göçüne ve Nobel zaferine uzanan yolu, engellere rağmen bilime adanmışlığı gösterir. Kariyerindeki dönüm noktaları arasında 1920 evlilik ve ilk makale, glikoz-1-fosfat keşfi, Cori döngüsünün aydınlatılması ve 1947 Nobel Ödülü öne çıkar. Bu başarılar, yalnızca karbonhidrat kimyasını değil, insan fizyolojisini dönüştürdü.

Bilimsel mirası, enzimoloji ve metabolizma araştırmalarında devam eder. Gerty Cori, “bilimde cinsiyet yoktur” mesajını pratiğiyle verdi. Bugün biyokimya öğrencileri onun çalışmalarını inceleyerek ilham alır. Bu biyografi, Gerty Cori’nin katkılarını takdir etmek ve yeni nesillere aktarmak amacıyla hazırlanmıştır.