Prof. Dr. Aziz Sancar Kimdir?

Prof. Dr. Aziz Sancar kimdir? DNA onarım mekanizmaları üzerine yaptığı çığır açıcı çalışmalarla 2015 yılında Nobel Kimya Ödülü’nü kazanarak dünya bilim tarihine adını altın harflerle yazdıran, Türkiye’nin yetiştirdiği en önemli bilim insanlarından biridir. Mardin’in Savur ilçesinde sekiz çocuklu bir ailenin yedinci ferdi olarak dünyaya gelen Sancar, azmi, çalışkanlığı ve bilime olan tutkusuyla, imkânsızlıklar içinde Nobel’e uzanan bir başarı hikâyesi yazmıştır. Halen ABD’nin North Carolina Üniversitesi’nde (UNC-Chapel Hill) Biyokimya ve Biyofizik Bölümü’nde Sarah Graham Kenan Profesörü olarak görev yapan Sancar, DNA onarımı, hücre dizilimi, biyolojik saat ve kanser tedavisi alanlarındaki öncü araştırmalarıyla bilim dünyasına yön vermeye devam etmektedir.

Aziz Sancar’ın Hayatının İlk Yılları 

Aziz Sancar, 8 Eylül 1946 tarihinde Mardin’in Savur ilçesinde, orta gelirli bir çiftçi ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Okuma yazma bilmeyen anne ve babasına rağmen, ailesi eğitime büyük önem vermiş ve onun okuması için ellerinden gelen fedakârlığı yapmıştır. Sancar, ilk, orta ve lise eğitimini Mardin’de tamamladı. Lise yıllarında iyi bir futbolcu olmayı hayal eden Sancar, son sınıfta bu hayalini bırakarak yüksek öğrenim için İstanbul’a gitmeye karar verdi.

 

1963 yılında girdiği İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden 1969 yılında sınıf birincisi olarak mezun olan Sancar, kısa süre Savur’da bir sağlık ocağında hekimlik yaptı. Ancak onun asıl tutkusu, doğrudan hasta bakmaktan çok, hastalıkların temelindeki moleküler mekanizmaları anlamaktı. Bu tutkunun peşinden giden Sancar, kazandığı NATO-TÜBİTAK bursu ile önce Johns Hopkins Üniversitesi’ne, ardından Dallas Teksas Üniversitesi’ne giderek moleküler biyoloji alanında eğitim almaya başladı.

Dallas’ta, danışmanı Claud Rupert’ın laboratuvarında fotoliyaz enzimi üzerine çalışan Sancar, ultraviyole ışınlarıyla hasar gören DNA’nın onarımını yapan bir geni klonlamayı ve genetik mühendisliği ile bakterilerde yüksek oranlarda çoğaltmayı başardı. Bu buluş, onun önce yüksek lisans, ardından 1977 yılında doktora derecesi almasını sağladı.

Aziz Sancar’ın Akademik Kariyeri Nasıl Gelişti?

Doktorasını tamamladıktan sonra Sancar, 1977-1982 yılları arasında Yale Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde çalıştı. Bu dönemde fotoliyaz çalışmalarına ara vererek nükleotid kesim onarımı (nucleotide excision repair) araştırmalarına yöneldi. Yale’de geçirdiği beş yıl boyunca, DNA’nın karanlıkta çalışan bir başka onarım mekanizmasının moleküler detaylarını aydınlattı; bu süreçte hasarlı DNA ipliğini kesen UvrABC endonükleaz enzimini ve onu kodlayan genleri tanımladı.

1982 yılında, başvurduğu 50 üniversiteden yalnızca birinden olumlu yanıt alan Sancar, North Carolina Üniversitesi’nde (UNC-Chapel Hill) öğretim görevlisi olarak işe başladı. İngilizce aksanının akademik kariyerinde zaman zaman zorluk yarattığını itiraf eden Sancar, azim ve kararlılıkla bu engeli de aştı. 1997 yılından bu yana aynı üniversitede Biyokimya ve Biyofizik Bölümü’nde Sarah Graham Kenan Profesörü olarak görev yapan Sancar, 40 yılı aşkın akademik hayatı boyunca 35’ten fazla doktora öğrencisi ve 55’ten fazla doktora sonrası araştırmacı yetiştirmiştir.

Sancar, Ayrıca Amerikan Sanat ve Bilim Akademisi üyesi, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) asli üyesi ve Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) onur üyesidir.

Aziz Sancar DNA Onarımı ve Nobel Ödülü’nü Hangi Çalışmalarla Kazandı?

Aziz Sancar, 2015 yılında Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile birlikte, hücrelerin hasar gören DNA’yı nasıl onardığını ve genetik bilgiyi nasıl koruduğunu haritalandıran araştırmaları nedeniyle Nobel Kimya Ödülü’ne layık görüldü. Nobel Komitesi, üç bilim insanının “DNA onarımının mekanik çalışmalarını” ödüllendirdiklerini açıkladı.

Sancar’ın ödüle götüren temel katkısı, nükleotid kesim onarımı (Nucleotide Excision Repair – NER) olarak adlandırılan mekanizmayı aydınlatmasıydı. Bu süreç, ultraviyole (UV) ışınları gibi dış etkenlerle veya kimyasal maddelerle hasar gören DNA parçalarının kesilip çıkarılması ve yerine sağlam nükleotidlerin yerleştirilmesi işlemidir. Sancar, bu karmaşık süreçte görev alan onlarca enzim ve proteini tanımlayarak, hasarlı DNA ipliğinin tam olarak nasıl kesilip onarıldığını moleküler düzeyde göstermiştir.

Bu çalışmaların önemi, yalnızca temel bir biyolojik süreci açıklamakla kalmaz. NER mekanizmasındaki bozuklukların, özellikle Xeroderma Pigmentosum (XP) adı verilen ve güneş ışığına aşırı hassasiyetle karakterize olan genetik hastalıkla ve cilt kanserleriyle doğrudan ilişkili olduğu bulunmuştur. Sancar’ın keşifleri, bu hastalıkların moleküler temelinin anlaşılmasını ve potansiyel tedavi stratejilerinin geliştirilmesini mümkün kılmıştır.

Aziz Sancar’ın Biyolojik Saat (Sirkadiyen Ritim) Üzerine Çalışmaları Nelerdir?

Sancar’ın bilime katkıları DNA onarımıyla sınırlı değildir. 2000’li yıllardan itibaren, ekibiyle birlikte biyolojik saat (sirkadiyen ritim) mekanizmaları üzerine de önemli çalışmalar yürütmüştür. Sancar ve araştırma ekibi, kriptokrom (cryptochrome) adı verilen proteinlerin, insan hücrelerindeki biyolojik saati 24 saatlik gün döngüsüne senkronize eden temel düzenleyiciler olduğunu keşfetmiştir.

İlginç bir şekilde, Sancar’ın doktora yıllarından beri üzerinde çalıştığı fotoliyaz enzimi ile biyolojik saatin düzenleyicisi olan kriptokrom proteinleri arasında evrimsel bir bağ olduğu ortaya çıkmıştır. Her ikisi de flavoprotein ailesine ait olan bu yapılar, Sancar’ın deyimiyle “birbirine bağlanmaktadır”. Bu keşifler, sirkadiyen ritmin düzensizliği ile ilişkilendirilen uyku bozuklukları, depresyon, metabolik hastalıklar ve hatta kanser tedavilerinin optimizasyonu için yeni araştırma alanları açmıştır.

Sancar, son dönemdeki çalışmalarında sirkadiyen saatin kanser tedavisindeki rolüne odaklanmıştır. Kemoterapi ilaçlarının, tümör hücrelerinin biyolojik saatinin en hassas olduğu zaman diliminde uygulanmasının tedavi etkinliğini artırabileceğini ve yan etkileri azaltabileceğini öne süren araştırmalar yürütmektedir.

Aziz Sancar’ın Kişisel Yaşamı, Vakfı ve KKTC Vatandaşlığı

Aziz Sancar, 1978 yılında, Dallas’ta doktora yaparken tanıştığı moleküler biyolog Gwen Boles Sancar ile evlenmiştir. Eşi de aynı alanda profesör olan Gwen Sancar, Aziz Sancar’ın bilimsel yolculuğunda en büyük destekçisi olmuştur. Çift, birlikte ABD’de okuyan Türk öğrencilere destek olmak ve Türk-Amerikan kültürel etkileşimini güçlendirmek amacıyla Aziz & Gwen Sancar Vakfı’nı kurmuştur. Vakfın en önemli projesi, North Carolina’da, UNC kampüsüne yakın bir konumda bulunan Carolina Türk Evi’dir. Bu merkez, Türk araştırmacılara ve öğrencilere konaklama imkânı sunmakta ve kültürel etkinlikler düzenlemektedir.

Sancar, 2025 yılında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) vatandaşlığına kabul edilmiştir. KKTC Bakanlar Kurulu’nun kararıyla yürürlüğe giren bu süreçte Sancar’a vatandaşlık belgesi ve kimlik kartı, KKTC Dışişleri Bakanı Tahsin Ertuğruloğlu tarafından ABD’de düzenlenen bir törenle takdim edilmiştir. Bu kararın gerekçesi arasında, Sancar’ın dünya çapındaki bilimsel başarılarının KKTC tarafından onurlandırılması ve bilim, kültür ve teknik alanlarındaki birikiminin ülkeye katkı sağlayacağı beklentisi yer almıştır.

Sancar, ayrıca 2025 yılında Türk Dünyası Kültür Elçisi nişanına layık görülmüş ve bu ödülü UNC’deki Sancar Kültür Merkezi’nde düzenlenen bir törenle TÜRKSOY Genel Sekreteri Sultan Raev’den almıştır. Halen aktif olarak bilimsel araştırmalarına devam eden Sancar, 79 yaşında olmasına rağmen laboratuvarında yeni keşifler yapmakta ve lisans öğrencilerine ders vermektedir.

Kaynakça

• Nobel Foundation. (2015). “The Nobel Prize in Chemistry 2015 – Aziz Sancar”. NobelPrize.org. 

• Wikipedia. “Aziz Sancar”. Wikipedia.org. 

• The University of North Carolina at Chapel Hill. (2025). “Dr. Aziz Sancar inspires the next generation”. UNC.edu. 

• Karar.com. (2025). “Prof. Dr. Aziz Sancar Kuzey Kıbrıs vatandaşı oldu”. 

• MYKibris.com. (2025). “Prof. Dr. Aziz Sancar KKTC vatandaşı oldu”. 

• Türkiye Gazetesi. (2025). “Aziz Sancar kimdir?”. 

• Gazi Üniversitesi. “Aziz Sancar Biyografisi”. 

• Bilim Akademisi. “Aziz Sancar – Prof. Dr. Mehmet Öztürk”. 

• TÜBA. “Gündem 50 – Aziz Sancar”.