Albert von Szent-Györgyi Kimdir?

Albert von Szent-Györgyi Kimdir? 20. yüzyıl biyokimya ve fizyolojisinin en parlak ve çok yönlü isimlerinden biri olan Albert Imre Szent-Györgyi de Nagyrápolt, C vitamini (askorbik asit) olarak bilinen ascorbik asidi ilk izole eden, hücre solunumunda (biyolojik yanma süreçleri) fumarik asit ve diğer dikarboksilik asitlerin katalitik rolünü aydınlatan, kas kasılmasının moleküler mekanizmasını (aktin ve miyozin) keşfeden Macar asıllı Amerikalı biyokimyacı ve fizyologdur.

1937 yılında “biyolojik yanma süreçleri ve özellikle C vitamini ile fumarik asit katalizi konusundaki keşifleri” için Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kazanan Szent-Györgyi, C vitamininin anti-skorbütik (iskorbüt önleyici) etkisini kanıtlamış, hücrelerde oksidasyon-redüksiyon döngülerini açıklamış ve kas kasılmasının temel proteinlerini belirleyerek modern kas biyofiziğinin temelini atmıştır.

 

Budapeşte’de doğan, I. Dünya Savaşı’nda yaralanan, Cambridge, Mayo Clinic ve Szeged’de çalışan, II. Dünya Savaşı sırasında Macar Direnişi’nde yer alan ve savaş sonrası Amerika’ya yerleşerek Woods Hole’daki Kas Araştırmaları Enstitüsü’nü kuran Szent-Györgyi, antioksidanlar, serbest radikaller, kanser araştırmaları ve submoleküler biyoloji gibi alanlarda da öncü çalışmalar yapmıştır. Nobel’den sonra kas kasılması, elektron transferi ve kanserin biyokimyasal temelleri üzerine odaklanan bu dahi, “keşif yapmak için keşfetmek” felsefesiyle bilimin hem temel hem de uygulamalı yönlerini birleştirmiş, vitaminlerin insan sağlığındaki rolünü halka anlatan bir bilim insanı olarak da tanınmıştır. Bugün C vitamini takviyelerinden kas hastalıkları araştırmalarına, antioksidan teorilerinden hücre solunumu döngülerine kadar uzanan geniş bir yelpazede onun izleri görülür.

Erken Yaşamı ve Soylu Kökenleri

Albert Imre Szent-Györgyi de Nagyrápolt, 16 Eylül 1893 tarihinde Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun başkenti Budapeşte’de dünyaya geldi. Babası Miklós Szent-Györgyi, Transilvanya kökenli bir toprak sahibi ve Kalvinist bir ailenin üyesiydi; soyu 1608’e kadar uzanan soylu bir geçmişe sahipti. Annesi Jozefina Lenhossék ise ünlü anatomist Joseph Lenhossék’in kızı ve Mihály Lenhossék’in kız kardeşiydi; ailede üç kuşak bilim insanı vardı.

Aile ortamı, bilim, müzik ve entelektüel tartışmalarla doluydu. Albert’in kardeşi Pál profesyonel kemancı oldu; Albert de piyano çalmada yetenekliydi. Çocukluğu Budapeşte’nin Pest semtinde geçti; yazları kırsalda geçirirdi. Aile, bilimsel ve sanatsal bir mirasa sahipti.

Eğitim Hayatı ve Savaş Yılları

Eğitim hayatı erken yaşta başladı. 1911’de Budapeşte Tıp Fakültesi’ne (Semmelweis Üniversitesi) girdi. Ancak dersler onu sıkıyordu; amcası Mihály Lenhossék’in anatomoloji laboratuvarında çalışmaya başladı.Dünya Savaşı patlak verince 1914’te askere alındı. Cephede yaralandı; gümüş cesaret madalyası aldı. Yaralı olarak tıp eğitimine devam etti ve 1917’de tıp doktoru unvanını aldı. Savaş sonrası evlendiği ilk eşi Kornélia (Nelly) Demény ile İtalya’daki bir ordu kliniğinde görev yaptı. 1918’de kızları Cornelia (“Küçük Nelly”) doğdu.

Bilimsel Yolculuk: C Vitamininin İzolasyonu

Savaş sonrası Avrupa’da dolaştı. Prag, Leiden, Berlin, Hamburg ve Cambridge’de çalıştı. 1922-1926 yıllarında Groningen Üniversitesi’nde ve Cambridge’de (Frederick Gowland Hopkins’in laboratuvarında) hücre solunumu üzerine araştırmalar yaptı.

1926’da Mayo Clinic’te (Rochester, Minnesota) bir yıl geçirdi. Bu dönemde “heksüronik asit” olarak adlandırdığı bir indirgeyici maddeyi bitki sularından ve adrenal bezlerden izole etti. Bu madde, C vitaminiydi. 1930’larda Szeged Üniversitesi’nde profesör olarak çalışırken, Macar kırmızı biberinin (paprika) bu maddeden çok zengin olduğunu fark etti.

1932’de C vitamininin anti-skorbütik etkisini kanıtladı ve yapısını aydınlattı. Aynı dönemde fumarik asit, malik asit gibi dikarboksilik asitlerin hücre solunumundaki katalitik rolünü gösterdi; bu çalışmalar Hans Krebs’in sitrik asit döngüsü (Krebs döngüsü) için temel oluşturdu.

Nobel Ödülü ve Kas Kasılması Keşifleri

1937 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü, “biyolojik yanma süreçleri ve özellikle C vitamini ile fumarik asit katalizi konusundaki keşifleri” için verildi.

Szent-Györgyi, ödülü aldıktan sonra Szeged’de kaldı ve kas kasılması araştırmalarına yöneldi. Aktin ve miyozin proteinlerini keşfetti; aktin-miyozin kompleksinin kas kasılmasındaki rolünü açıkladı. Adenozin trifosfat (ATP)’ın kas enerjisi kaynağı olduğunu gösterdi. Bu çalışmalar, kas biyofiziğinin temelini attı.

Direniş, Siyaset ve Amerika Yılları

Birinci Dünya Savaşı sırasında Macar Direnişi’nde yer aldı. Nazilere karşı aktif mücadele etti; 1944’te Gestapo tarafından aranırken saklandı. Savaş sonrası Budapeşte Tıp Fakültesi’nde tıbbi kimya kürsüsüne geçti. Ancak komünist rejimle anlaşmazlığa düştü ve 1947’de Amerika Birleşik Devletleri’ne göç etti.

Woods Hole’daki Marine Biological Laboratory’de (MBL) Kas Araştırmaları Enstitüsü direktörü oldu. Burada kas kasılması, serbest radikaller, kanser ve submoleküler biyoloji üzerine çalıştı. Kanser araştırmalarında serbest radikallerin rolünü inceledi; antioksidanların önemini vurguladı. 1954’te Lasker Ödülü’nü aldı.

Kişisel Yaşamı ve Hobileri

Szent-Györgyi, dört kez evlendi. İlk evliliği Kornélia Demény ile 1917-1941 arası sürdü; bir kızları oldu. 1941’de Marta Borbíró (Miskolczy) ile evlendi; Marta 1963’te kanserden öldü. 1965’te genç June Susan Wichterman ile evlendi (evlilik 3 yıl sürdü). 1975’te 82 yaşındayken Marcia Houston ile evlendi ve bir kız evlat edindiler.

Szent-Györgyi, sporu severdi; yelken ve dağcılık favorileriydi. Müzik tutkusu ailesinden geliyordu. Siyasi olarak anti-faşist ve anti-komünistti; barış ve bilim özgürlüğünü savundu.

Vefatı ve Bilimsel Mirası

22 Ekim 1986 tarihinde Woods Hole’da böbrek yetmezliğinden 93 yaşında hayatını kaybetti. Ölümü, dünya bilim camiasında büyük üzüntü yarattı.

Albert Szent-Györgyi’nin mirası devasadır:

• C Vitamini: İskorbüt hastalığının önlenmesini sağladı; modern beslenme takviyelerinin temelidir.
• Hücre Solunumu: Krebs döngüsüne zemin hazırladı.
• Kas Biyolojisi: Aktin-miyozin-ATP modelini kurdu.
• Kanser Araştırmaları: Serbest radikaller ve antioksidanlar üzerine çalışmaları yaşlanma ve kanser araştırmalarına ilham verdi.

Genç bilim insanlarına “doğal maddeleri incele, tesadüfleri değerlendir ve biyolojik bağlamı unutma” mesajı verir. Szent-Györgyi, “keşif için keşfet” felsefesiyle çalıştı; submoleküler biyolojiyi kuantum fiziğiyle birleştirmeye çalıştı. Mirası, laboratuvarlardan beslenme kılavuzlarına, ders kitaplarından klinik uygulamalara kadar yaşamaktadır.

Kısacası Albert von Szent-Györgyi, C vitamini kaşifi, Nobel ödüllü biyokimyacı ve hücre solunumu ile kas biyolojisinin öncüsüdür. Hayatı, Macaristan’dan Amerika’ya uzanan bir bilim ve direniş öyküsüdür. Mirası, vitaminlerin ve hücresel enerjinin anlaşılmasında kalıcıdır. Albert Szent-Györgyi, bilimin insanlığa hizmet eden gücünün sembolüdür.

 

Bilgi	Ayrıntı
Adı	Albert Imre Szent-Györgyi de Nagyrápolt
Doğum Tarihi	16 Eylül 1893
Doğum Yeri	Budapeşte, Macaristan
Kilo	Bilgi mevcut değil
Boy	Bilgi mevcut değil
Burcu	Başak
Eğitimi	Budapeşte Tıp Fakültesi (MD, 1917); Cambridge Üniversitesi (PhD)
Medeni Durumu	Dört kez evli (Son eşi Marcia Houston)