Henry Taube Kimdir?

1983 yılında Nobel Kimya Ödülü’nü kazanan Kanadalı-Amerikalı kimyager Henry Taube kimdir? Özellikle metal komplekslerinde elektron transfer reaksiyonlarının mekanizmaları üzerine yaptığı çığır açıcı çalışmalarla tanınan Taube, inorganik kimyanın en parlak isimlerinden biri olarak kabul edilir.

Onun keşifleri sayesinde, moleküllerin elektron alışverişi sırasında aslında doğrudan temas etmedikleri, aralarında bir “kimyasal köprü” kurdukları anlaşılmıştır. Bu buluş, modern koordinasyon kimyasının temelini atmış ve biyolojik sistemlerden endüstriyel süreçlere kadar pek çok alanda devrim yaratmıştır.

Kendisini “Saskatchewan’lı çiftlik çocuğu” olarak tanımlayan Taube, mütevazı kökenlerinden Nobel zirvesine uzanan ilham verici yaşamıyla bilim dünyasında silinmez bir iz bırakmıştır. Bu yazıda, büyük bilim insanının hayat hikâyesine, kariyer basamaklarına, bilime kattığı değerlere ve geride bıraktığı mirasa detaylı bir şekilde tanıklık edeceğiz.

Henry Taube Biyografisi

Her büyük bilim insanının hikayesi, genellikle sade bir başlangıçla ve merak dolu bir çocuklukla başlar. Henry Taube, 30 Kasım 1915 tarihinde, Kanada’nın Saskatchewan eyaletindeki küçük bir tarım kasabası olan Neudorf’ta dünyaya geldi. Ailesi, Ukrayna üzerinden Kanada’ya göç etmiş etnik Almanlardı ve Taube büyürken evde Düşük Almanca (Low German) konuşuyordu. Dört erkek çocuğunun en küçüğü olan Taube, bir çiftlikte büyümenin doğaya saygı ve disiplin gibi değerleri kendisine kazandırdığını söylerdi.

Taube, eğitim hayatına Neudorf’taki tek odalı bir okulda başladıktan sonra, 12 yaşında lise eğitimi için Regina’daki Luther College’a gönderildi. Bu okul, onun gelecekteki bilim kariyerinin temellerinin atıldığı yer oldu. Liseden mezun olduktan sonra bir süre aynı okulda laboratuvar asistanı olarak çalışan Taube, bu sayede üniversitenin ilk yıl derslerini alma fırsatı yakaladı. Ardından Saskatchewan Üniversitesi’ne kaydolarak 1935’te lisans ve 1937’de yüksek lisans derecelerini tamamladı. Bu üniversitede, daha sonra 1971 Nobel Kimya Ödülü’nü kazanacak olan Gerhard Herzberg ile çalışma şansı bulması, onun için büyük bir şans oldu.

Yüksek lisansını tamamladıktan sonra eğitimine devam etmek için Amerika Birleşik Devletleri’nin yolunu tutan Taube, California Üniversitesi, Berkeley’de doktora programına başladı. 1940 yılında, William C. Bray danışmanlığında tamamladığı teziyle doktorasını aldı. Doktora çalışmaları sırasında ozon ve hidrojen peroksitin fotodekompozisyonu üzerine araştırmalar yaptı. 1942 yılında ise ABD vatandaşı oldu.

Henry Taube’un akademik kariyeri, onun bilimsel üretkenliğini ve azmini gözler önüne serer. Doktorasını tamamladıktan sonra bir yıl boyunca Berkeley’de öğretim görevlisi olarak çalıştı. Ancak asıl akademik yükselişi, 1941 yılında Cornell Üniversitesi’ne yardımcı doçent olarak atanmasıyla başladı. II. Dünya Savaşı sırasında Ulusal Savunma Araştırma Komitesi’nde (National Defense Research Committee) görev yapan Taube  1945 yılına kadar Cornell’de kaldı.

Taube’un kariyerindeki bir sonraki durak, dönemin en prestijli araştırma merkezlerinden biri olan Şikago Üniversitesi oldu. 1946’da yardımcı doçent olarak başladığı bu kurumda, kısa sürede doçent ve ardından 1952’de tam profesör unvanını aldı. Şikago Üniversitesi’ndeki yılları, Taube’un en verimli dönemlerinden biriydi. 1956-1959 yılları arasında kimya bölümünün başkanlığını yaptıysa da idari işlerden pek hoşlanmadığını itiraf etmiştir.

1961 yılında Taube, kariyerinin son ve en uzun dönemini geçireceği Stanford Üniversitesi’ne profesör olarak katıldı. Burada 1986 yılında emekli olana kadar görev yaptı ve emekli olduktan sonra Fahri Profesör unvanını aldı. Ancak emeklilik, onun bilimden kopması anlamına gelmiyordu; 2001 yılına kadar araştırmalarına devam etti ve ölümüne kadar laboratuvarlarını neredeyse her gün ziyaret etti. Stanford Üniversitesi’nde ayrıca 1972-1974 ve 1978-1979 yıllarında olmak üzere iki dönem kimya bölümü başkanlığı yaptı.

Elektron Transferinin Sırrını Çözmek

Henry Taube’u ölümsüzleştiren şey, şüphesiz ki redoks (indirgenme-yükseltgenme) reaksiyonlarının mekanizmasını aydınlatmasıydı. Peki, redoks reaksiyonları neden bu kadar önemli? Bu reaksiyonlar, bitkilerdeki fotosentezden hayvanlardaki solunuma, yanma gibi endüstriyel süreçlerden elektrokimyaya kadar yaşamın ve teknolojinin hemen her alanında karşımıza çıkar.

Taube’den önce, bilim insanları iki metal iyonu arasındaki elektron transferinin doğrudan gerçekleştiğini düşünüyorlardı. Ancak Taube, 1952 yılında yayınladığı ve bilim dünyasında bir klasik haline gelen makalesinde, bu sürecin sanıldığı gibi olmadığını gösterdi. Onun devrim niteliğindeki keşfi şuydu: Elektronlar, bir molekülden diğerine doğrudan atlamaz; iki metal atomu arasında bir “kimyasal köprü” (ligand köprüsü) kurulur ve elektron transferi bu köprü üzerinden gerçekleşir.

Bu mekanizma, literatüre “İç Küre Elektron Transferi” (Inner Sphere Electron Transfer) olarak geçti. Taube’un bu buluşu, aynı metaller ve iyonlar arasındaki reaksiyonların neden farklı hızlarda gerçekleştiğini de açıklıyordu. Ayrıca, bir metal kompleksinde ligand değişim hızının, metalin elektron konfigürasyonuyla (d-elektron sayısı) doğrudan ilişkili olduğunu ortaya koydu. Bu keşif, inorganik kimyanın en temel prensiplerinden biri haline gelmiştir.

Taube, bu çalışmalarında izotop etiketleme yöntemlerini de ustalıkla kullandı. Oksijen-18 ve radyoaktif klor gibi izotoplar sayesinde reaksiyonların adımlarını adeta bir dedektif titizliğiyle takip etti. Araştırmalarının odak noktasında, yüksek kapasiteli geri bağlanma (back bonding) özelliklerinden dolayı rutenyum ve osmiyum gibi elementler vardı. Taube, bu alanda çalışacak lisansüstü öğrenci bulmakta zaman zaman zorlandığını, çünkü öğrencilerin daha “heyecan verici” projelere yönelmeyi tercih ettiğini itiraf etmiştir.

1983 Nobel Kimya Ödülü

Henry Taube’un bilime yaptığı bu eşsiz katkılar, 1983 yılında dünyanın en prestijli ödülüyle taçlandı. Nobel Kimya Ödülü’nün tamamını “özellikle metal komplekslerindeki, elektron transfer reaksiyonlarının mekanizmaları üzerine çalışmaları için” kazandı. Bu ödül, onu Nobel Ödülü kazanan ikinci Kanada doğumlu kimyager ve Saskatchewan doğumlu ilk Nobel ödüllü kişi yaptı.

Ödülün veriliş gerekçesinde, Taube’un çalışmalarının koordinasyon kimyasının tüm alanını derinden etkilediği vurgulandı. Science dergisi, onun 1952 tarihli makalesini “inorganik kimyanın gerçek klasiklerinden biri” olarak tanımladı. Ödül töreninde yaptığı konuşmada Taube, bilimin kültürü zenginleştiren ve insanı yücelten bir entelektüel egzersiz olduğunu söyledi: “Atomların etkileşimlerinde nasıl ifade bulduğuna dair her yeni içgörü, bir heyecan verir” .

Ödülü kazandıktan sonra esprili bir yorum da yapmıştır: Nobel Ödülü’nün bir yan faydasının, öğrencilerin derste daha dikkatli olması olduğunu belirtmiştir. Bu sözü, onun ne kadar mütevazı ve esprili bir kişiliğe sahip olduğunu gösterir.

Henry Taube sadece kendi keşifleriyle değil, aynı zamanda yetiştirdiği öğrenciler ve geride bıraktığı eserlerle de ölümsüzleşti. Kariyeri boyunca 600’den fazla bilimsel yayın yapmış, bir kitap yazmış ve 250’den fazla öğrenciye danışmanlık yapmıştır. Onun öğrencileri, Cornell, Rutgers, Georgetown ve Georgia Tech gibi prestijli üniversitelerde görev almışlardır.

Taube, doktora öğrencisi Carol Creutz ile birlikte çalıştığı ve Creutz-Taube kompleksi olarak bilinen metal kompleksine de adını vermiştir.  Bu kompleks, elektron transfer mekanizmalarının anlaşılmasında önemli bir model teşkil etmektedir. Ayrıca, Ulusal Bilim Madalyası (1977) ve Amerikan Kimya Derneği’nin en yüksek onuru olan Priestley Madalyası (1985) dahil olmak üzere sayısız ödülün sahibi olmuştur. 1988 yılında Londra Kraliyet Cemiyeti’ne (Royal Society) Yabancı Üye seçilmiştir.

Saskatchewan Üniversitesi’nin kampüsünde, Taube ve Gerhard Herzberg onuruna “Nobel Laureate Plaza” (Nobel Ödüllüler Plazası) adanmıştır. Regina’daki Luther College ise onun ve öğretmeni Paul Liefeld’in onuruna her yıl bir öğrenciye burs vermektedir.

Meslektaşları onu “bilim insanlarının bilim insanı” olarak tanımlamıştır. California Teknoloji Enstitüsü’nden Harry Gray, “Kendi sınıfında tek başına, hepimizin hayran olduğu ve sevdiği bir rol model ve liderdi” demiştir. Henry Taube, 16 Kasım 2005’te, 90. doğum gününe sadece iki hafta kala, Palo Alto, California’daki evinde hayata gözlerini yumdu.

Künye Bilgisi	Detay
Gerçek adı:	Henry Taube
Doğum yılı:	1915
Doğum yeri:	Neudorf, Saskatchewan, Kanada
Ölüm Tarihi:	16 Kasım 2005 (89 yaşında)
Boyu:	Bilgi mevcut değil
Kilosu:	Bilgi mevcut değil
Burcu:	Yay (Sagittarius)
Medeni Hali:	Evliydi
Eğitimi:	Saskatchewan Üniversitesi (B.Sc. 1935, M.Sc. 1937); California Üniversitesi, Berkeley (Ph.D. 1940)
İnsanlığa Kattığı Şeyler:	Metal komplekslerinde iç küre elektron transfer mekanizmasının keşfi; Redoks reaksiyonlarının temel prensiplerinin aydınlatılması; Koordinasyon kimyasında ligand değişim hızı-elektron konfigürasyonu ilişkisinin kurulması; Creutz-Taube kompleksinin geliştirilmesi.

Kaynakça

• org. The Nobel Prize in Chemistry 1983 – Henry Taube Facts. Nobel Prize Outreach AB.
• Henry Taube. Wikipedia, The Free Encyclopedia.
• CBC News. Saskatchewan-born Nobel laureate dies. 18 Kasım 2005.
• Stanford University. Henry Taube – Chemistry Department. Stanford University.
• Royal Society. *Henry Taube (1915-2005) – Record*. The Royal Society.
• Oxford Reference. Henry Taube (1915—2005). Oxford University Press.
• Henry Taube.
• Wikipedia (Lehçe). Henry Taube.