Niels Jerne Kimdir?

Nobel Tıp Ödülü sahibi Niels Kaj Jerne kimdir ve Tıp bilimine neler katabilmiştir? Gelin bu heyecan dolu maceralı hayat öyküsünü beraber inceleyelim.  1984 yılında Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kazanan Danimarkalı immünologdur.

Modern immünolojinin en büyük teorisyenlerinden biri olarak kabul edilen Jerne, bağışıklık sisteminin nasıl çalıştığına dair üç devrim niteliğinde teori geliştirmiştir. Onun “doğal seçilim teorisi” sayesinde, vücudumuzun antikor üretme mekanizması tamamen yeni bir açıdan anlaşılmış; bu teori, daha sonra klonal seçilim teorisinin temelini oluşturmuştur.

Ayrıca geliştirdiği “idiotipik ağ teorisi” ile bağışıklık sisteminin kendi kendini düzenleyen bir ağ olduğunu ortaya koymuştur. Bu yazımızda, büyük bilim insanının sıra dışı yaşam öyküsüne, kariyer basamaklarına, bilime kattığı değerlere ve geride bıraktığı mirasa detaylı bir şekilde tanıklık edeceğiz.

Niels Jerne Biyografisi

Niels Kaj Jerne, 23 Aralık 1911 tarihinde İngiltere’nin başkenti Londra’da dünyaya geldi . Danimarkalı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Jerne, bebeklik döneminde ailesiyle birlikte önce Almanya’ya, ardından Hollanda’nın Rotterdam şehrine taşındı ve çocukluk yıllarının büyük bölümünü burada geçirdi. Farklı ülkelerde büyümesi sayesinde Danca, İngilizce, Almanca ve Felemenkçe olmak üzere dört dili akıcı şekilde konuşabiliyordu.

Jerne, entelektüel bir ortamda büyüdü. Genç yaşlardan itibaren kitap kurdu olan Jerne, Kierkegaard, Nietzsche, Bergson ve Proust gibi filozofları ve yazarları okumaktan büyük keyif alıyordu. Ancak onun hayatı, sıradan bir bilim insanının kariyer yolculuğundan oldukça farklıydı. Babası onun kendi işini devralmasını istiyordu, bu nedenle liseden mezun olduktan sonra 16 yaşında bir ihracat şirketinde çalışmaya başladı. Üç yıl boyunca ticaretle uğraşan Jerne, bu işin kendisine göre olmadığına karar vererek üniversite eğitimi almak istedi.

Niels Jerne nerede eğitim gördü?

Jerne’in eğitim hayatı oldukça inişli çıkışlıydı ve istikrarlı bir bilim kariyerinden ziyade arayışlarla doluydu. Babasının desteğiyle önce Leiden Üniversitesi’nde fizik ve matematik okumaya başladı. Ancak birkaç yıl sonra okulu bırakmak zorunda kaldı ve bir süre yayıncılık sektöründe çalışmayı denedi; burada da başarısız oldu.

Daha sonra babasının yanında çalışarak üç yıl boyunca pastırma üretimi için daha iyi yöntemler geliştirmeye çalıştı. Jerne’in bilim dünyasına asıl girişi, 28 yaşında tıp eğitimi almaya karar vermesiyle oldu. Kopenhag Üniversitesi’nde tıp okuyan Jerne, 1947’de tıp diplomasını, 1951’de ise doktora derecesini aldı. Yani Jerne, doktorasını tamamladığında tam 40 yaşındaydı. Bu, onun bilim kariyerine oldukça geç başladığını gösteren önemli bir detaydır.

Niels Jerne’in en büyük keşifleri nelerdi?

Jerne, bilim dünyasına geç adım atmasına rağmen, immünolojinin gidişatını değiştiren üç büyük teori geliştirdi. Ancak onun en büyük başarısı, hiçbir deney tüpünü kendi elleriyle sallamadan, sadece teorik çalışmalarla Nobel Ödülü kazanmış olmasıdır. Bir biyografi yazarının ifadesiyle Jerne, “pipetleri doğru kullanamıyordu” ve deneysel çalışmalardan hoşlanmıyordu.

Jerne’in en önemli katkısı, 1955 yılında yayınladığı “Antikor Oluşumunun Doğal Seçilim Teorisi” (Natural Selection Theory of Antibody Formation) adlı makalesiydi . Bu teori, o dönemde bilim dünyasında kabul gören baskın görüşe meydan okuyordu.

O Dönemdeki Baskın Görüş (“Kalıp Teorisi”):Vücuda yabancı bir madde (antijen) girdiğinde, bu madde, tıpkı bir kalıp gibi, ona tam olarak uyan bir antikorun üretilmesini sağlıyordu. Yani antijen, antikoru “şekillendiriyordu.”

Jerne’in Teorisi:Jerne, bunun tam tersini savundu. Ona göre vücut, daha fetüs aşamasındayken milyonlarca farklı antikoru zaten kendiliğinden üretmişti. Yabancı bir antijen vücuda girdiğinde, bu dev havuzda ona en iyi uyan antikoru “seçiyor” ve o antikorun çoğalmasını tetikliyordu.

Jerne’in bu teorisi, Charles Darwin’in doğal seçilim fikrini immünolojiye uyarlamasıydı. Başlangıçta pek kabul görmeyen bu teori, daha sonra Avustralyalı bilim insanı Frank Macfarlane Burnet’in ünlü “Klonal Seçilim Teorisi”nin temelini oluşturdu. Burnet, Jerne’in fikrini hücresel düzeye taşıyarak, her bir lenfosit hücresinin tek tip antikor ürettiğini ve antijenin doğru hücreyi seçerek onu çoğalttığını öne sürdü.

Jerne, 1963 yılında Pittsburgh Üniversitesi’nde çalışırken, doktora öğrencisi Albert Nordin ile birlikte devrim niteliğinde bir yöntem geliştirdi: “Hemolitik Plak Tekniği” (Plaque Assay) . Bu yöntem, bir kültür ortamında kaç tane hücrenin antikor ürettiğini gözle görülür şekilde saymayı mümkün kılıyordu. Bu teknik, hücresel immünolojinin niceliksel bir bilim haline gelmesini sağladı ve daha sonra monoklonal antikor üretim teknolojisinin (hibridoma tekniği) geliştirilmesine doğrudan katkıda bulundu.

Jerne’in üçüncü büyük teorisi, 1974 yılında ortaya attığı “İdiotipik Ağ Teorisi” (Idiotypic Network Theory) idi. Bu teori, immünoloji dünyasında büyük yankı uyandırdı. Jerne’e göre bağışıklık sistemi, tek yönlü çalışan bir mekanizma değil, karmaşık, kendi kendini düzenleyen bir ağdı . Temel fikir şuydu:

Her antikorun, yabancı maddelere (antijenlere) yapışan bir “bağlanma bölgesi” (idiotip) vardır.

Ancak bağışıklık sistemi, bu bağlanma bölgelerini de “yabancı” olarak algılayabilir ve onlara karşı ikincil antikorlar(anti-idiotipik antikorlar) üretebilir.

Yani antikorlar sadece antijenlere değil, birbirlerine de bağlanabiliyordu.

Jerne, bu mekanizmanın bağışıklık sistemini bir dengede tuttuğunu öne sürdü. Bir antijen sisteme girdiğinde bu denge bozuluyor, bağışıklık yanıtı başlıyor; antijen temizlendiğinde ise ağ sayesinde sistem kendini kapatabiliyor ve normale dönüyordu. Bu teori, otoimmün hastalıkların ve bağışıklık toleransının anlaşılmasına yeni bir perspektif getirdi. Bugün bu teori tamamen kabul görmese de, immünolojideki en yaratıcı düşünce hamlelerinden biri olarak tarihe geçti.

Niels Jerne Basel İmmünoloji Enstitüsü’nü nasıl kurdu?

Jerne, sadece bir teorisyen değil, aynı zamanda büyük bir organizatördü. 1969 yılında, neredeyse 60 yaşına gelmişken, İsviçre ilaç devi Roche’un desteğiyle Basel İmmünoloji Enstitüsü’nün (Basel Institute for Immunology) kuruluşunu üstlendi ve ilk müdürü oldu. Onun liderliğinde bu enstitü, kısa sürede Avrupa’nın en önemli immünoloji merkezlerinden biri haline geldi ve birçok önemli bilim insanına ev sahipliği yaptı. Bu enstitüde, daha sonra Nobel Ödülü kazanacak olan Susumu Tonegawa (antikor çeşitliliğinin genetik temelini keşfetti) ve Jerne’in Nobel’i paylaştığı Georges Köhler ile César Milstein (monoklonal antikor tekniğini geliştirdi) gibi isimler çalıştı.

Niels Jerne Nobel Ödülü’nü ne zaman aldı?

Jerne’in immünolojiye yaptığı bu teorik katkılar, nihayet 1984 yılında dünyanın en prestijli ödülüyle taçlandı. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü üç bilim insanı arasında paylaştırdı :

Niels K. Jerne:“Bağışıklık sisteminin gelişimi ve kontrolündeki özgüllüğe dair teorileri için.”

Georges Köhler ve César Milstein:“Monoklonal antikor üretimi ilkesini keşifleri için.”

Ödülü kazandığında Jerne 73 yaşındaydı . Bu ödül, Jerne’i immünoloji tarihinin en önemli teorisyenlerinden biri olarak taçlandırdı.

Niels Jerne ne zaman ve nerede öldü?

Niels Kaj Jerne, 7 Ekim 1994 tarihinde Fransa’nın güneyindeki Castillon-du-Gard kasabasında 82 yaşında hayata gözlerini yumdu.

Jerne, sıra dışı bir hayat hikayesine sahipti. Geç yaşta bilime yönelen, deneysel çalışmalardan hoşlanmayan ama teorik düşünce gücüyle bir alanın kaderini değiştiren bu “dahi” bilim insanı, ardında bugün hâlâ tartışılan teoriler ve bir ekol bıraktı. Onun hayatı, bilimde başarının tek bir yolunun olmadığının en güzel kanıtlarından biridir .

 

Künye Bilgisi	Detay
Gerçek adı:	Niels Kaj Jerne
Doğum yılı:	1911
Doğum yeri:	Londra, İngiltere
Ölüm Tarihi:	7 Ekim 1994 (82 yaşında)
Ölüm Yeri:	Castillon-du-Gard, Fransa
Boyu:	Bilgi mevcut değil
Kilosu:	Bilgi mevcut değil
Burcu:	Oğlak
Medeni Hali:	–
Eğitimi:	Kopenhag Üniversitesi (Tıp Diploması 1947, Doktora 1951); Leiden Üniversitesi (Fizik, tamamlamadı)
İnsanlığa Kattığı Şeyler:	Antikor oluşumunun doğal seçilim teorisi (klonal seçilim teorisinin temeli); Hemolitik plak tekniği (antikor üreten hücreleri sayma yöntemi); İdiotipik ağ teorisi (bağışıklık sisteminin kendi kendini düzenleme modeli); Basel İmmünoloji Enstitüsü’nün kuruluşu.

Kaynakça

• org. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1984 – Niels K. Jerne Facts. Nobel Prize Outreach AB.
• Encyclopaedia Britannica. Niels K. Jerne – Danish Immunologist. com.
• The BMJ. Obituary – Niels Jerne. BMJ 1994;309:1434.
• Nature / Springer. A troubled pilgrim’s progress – Book Review of “Science as Autobiography”. Nature 424, 253–254 (2003).
• PhilPapers / Journal of the History of Biology. On the Genesis of the Idiotypic Network Theory. Volume 46, Pages 125–158 (2013).
• Simple Wikipedia. Niels Kaj Jerne.
• 知识分子网 (Zhishifenzi). 天才科学家的真实人生：两次婚内出轨，40岁博士毕业，73岁摘得诺奖. 22 December 2018.
• 百度百科. 尼尔斯杰尼 (Niels Jerne). Baidu Baike.