Gabriel Lippmann Kimdir?

Işığın dalga özelliklerini kullanarak doğal renkleri bozulmadan kaydeden ilk renkli fotoğraf yöntemini geliştiren ve bu çalışmasıyla 1908 yılında Nobel Fizik Ödülü’ne layık görülen Fransız fizikçi Gabriel Lippmann kimdir? Lippmann’ın “interferans yöntemi” olarak bilinen tekniği, fotoğraf plakası üzerinde ışık dalgalarının girişim desenlerini yakalayarak, renklerin kimyasal boyalar yerine fiziksel olarak yeniden üretilmesini sağlıyordu. Her ne kadar pratik kullanımı sınırlı kalmış olsa da, bu yöntem renkli fotoğrafçılığın bilimsel temellerini atan en önemli buluşlardan biri olarak kabul edilir. Lippmann, sadece fotoğrafçılıkla sınırlı kalmamış; deneysel fizik, optik ve elektromanyetizma alanlarında da önemli katkılarda bulunmuş, Paris Üniversitesi’ndeki laboratuvarında birçok genç bilim insanı yetiştirmiştir. Onun çalışmaları, modern görüntüleme teknolojilerinin temel taşlarından biri olarak bilim tarihindeki yerini almıştır.

Gabriel Lippmann’ın Hayatının İlk Yılları Nasıl Geçti?

Gabriel Jonas Lippmann, 16 Ağustos 1845 tarihinde, bugünkü Lüksemburg Büyük Dükalığı sınırları içinde bulunan Hollerich kasabasında dünyaya geldi. Babası Isaïe Lippmann, Fransız asıllı bir Yahudi aileden geliyordu ve bir eldiven üreticisi olarak çalışıyordu; annesi Miriam Rose (kızlık soyadı Lévy) ise ev hanımıydı. Aile, dönemin Avrupa’sında Yahudilere yönelik kısıtlamalardan kaçınmak ve daha iyi ekonomik fırsatlar elde etmek amacıyla, Gabriel henüz üç yaşındayken Fransa’ya taşındı. Aile, önce Paris’e, ardından da Paris’in seçkin banliyölerinden biri olan Neuilly-sur-Seine’e yerleşti.

Lippmann’ın çocukluk yılları, Paris’in entelektüel ve kültürel açıdan zengin atmosferinde geçti. Babasının işlerinin kötü gitmesi nedeniyle aile maddi zorluklar yaşasa da, Gabriel’in eğitimine verilen önem hiç azalmadı. Küçük yaşlardan itibaren okumaya ve öğrenmeye büyük bir merak duyan Lippmann, özellikle matematik ve fen bilimlerine ilgi gösteriyordu. Evde kurduğu basit deney düzenekleriyle doğa olaylarını anlamaya çalışması, onun ileride deneysel fiziğe yöneleceğinin ilk işaretleriydi. Ailesi, onun bu merakını destekledi ve iyi bir eğitim alması için ellerinden gelen fedakarlığı yaptı.

Lippmann’ın gençlik yıllarında şekillenen en önemli karakter özelliklerinden biri, sabırlı ve titiz bir gözlemci olmasıydı. Doğadaki olayları sadece izlemekle kalmıyor, aynı zamanda bu olayların ardındaki fiziksel prensipleri anlamak için saatlerce düşünüyor ve deneyler yapıyordu. Bu disiplinli yaklaşım, onu yaşıtlarından ayıran en belirgin özellikti. Öğretmenleri, onun üstün yeteneklerini fark etmiş ve onu akademik kariyer yapması konusunda teşvik etmişlerdir. Lippmann, daha sonra hayatının bu dönemini şöyle anlatacaktı: “Beni asıl mutlu eden şey, bir sorunun cevabını kendi çabalarımla bulmaktı. Başkalarının bana söyledikleriyle yetinmek bana göre değildi.”

Gabriel Lippmann Eğitim Hayatında Hangi Okullarda Okudu?

Gabriel Lippmann’ın eğitim hayatı, Fransa’nın en prestijli kurumlarında şekillendi. İlk ve orta öğrenimini Neuilly-sur-Seine’de tamamladıktan sonra, 1868 yılında Paris’teki École Normale Supérieure (ENS) sınavlarını kazanarak bu seçkin okula kabul edildi. ENS, Fransa’nın en iyi beyinlerini yetiştiren, son derece rekabetçi bir kurumdu ve fizik ile matematik alanlarında dünya standartlarında bir eğitim sunuyordu. Lippmann, burada dönemin önde gelen bilim insanlarından dersler alma fırsatı buldu.

Ancak Lippmann’ın eğitim hayatı, Fransa-Prusya Savaşı (1870-1871) nedeniyle kesintiye uğradı. Savaşın patlak vermesiyle birlikte eğitimine ara vermek zorunda kalan Lippmann, bir süreliğine Paris’ten ayrıldı. Savaşın sona ermesinin ardından, eğitimine devam etmek için Fransa’ya geri döndü. Bu kez, Paris Üniversitesi’ne (Sorbonne) bağlı Fen Fakültesi’ne kaydoldu. Burada fizik ve kimya alanında eğitimini tamamlayarak 1872 yılında mezun oldu.

Lippmann, eğitimini tamamladıktan sonra kendini daha da geliştirmek için Almanya’ya gitti. 1873-1875 yılları arasında, dönemin en önemli fizik merkezlerinden biri olan Heidelberg Üniversitesi’nde Gustav Kirchhoff ile, ardından Berlin Üniversitesi’nde Hermann von Helmholtz ile çalıştı. Bu iki büyük fizikçinin yanında geçirdiği yıllar, Lippmann’ın bilimsel bakış açısını şekillendiren en önemli dönem oldu. Kirchhoff’un spektroskopi üzerine çalışmaları, Helmholtz’un ise elektromanyetizma ve optik alanındaki teorileri, Lippmann’ı derinden etkiledi. Almanya’da edindiği deneyimler, ona deneysel fiziğe disiplinli ve sistematik bir yaklaşım kazandırdı.

Gabriel Lippmann Renkli Fotoğrafçılık Alanında Nasıl Bir Devrim Yaptı?

Gabriel Lippmann’ın bilim dünyasına en büyük katkısı, 1891 yılında duyurduğu ve 1908 yılında Nobel Ödülü’ne layık görüldüğü “interferans yöntemi” ile renkli fotoğrafçılıktır. Lippmann’dan önce de renkli görüntü elde etme girişimleri vardı, ancak bu yöntemler ya boya maddeleri kullanıyordu (bu da renklerin doğallığını bozuyordu) ya da çok karmaşık ve pratik değildi. Lippmann, tamamen farklı bir yaklaşım getirdi: Renkleri kimyasal olarak değil, fiziksel olarak kaydetmeyi önerdi.

Lippmann’ın yöntemi, ışığın dalga özelliğine ve özellikle “girişim” (interferans) fenomenine dayanıyordu. Basitçe açıklamak gerekirse: Lippmann, fotoğraf plağının (cam üzerine sürülmüş ışığa duyarlı emülsiyon) arka yüzeyine ince bir cıva tabakası yerleştirdi. Işık, plağın ön yüzünden emülsiyona girdiğinde, cıva tabakasından yansıyarak geri dönüyordu. Gelen ışık ile yansıyan ışık, emülsiyonun içinde karşılaştıklarında, bir girişim deseni oluşturuyordu. Bu girişim deseni, ışığın dalga boyuna bağlı olarak, emülsiyonun farklı derinliklerinde duran dalgalar (standing waves) yaratıyordu.

Fotoğraf plağı geliştirildiğinde, bu girişim desenleri emülsiyon içinde ince tabakalar halinde sabitleniyordu. Daha sonra bu plakaya beyaz ışık tutulduğunda, plaka tıpkı bir kırınım ağı gibi davranıyor ve sadece orijinal olarak kaydedilmiş olan dalga boylarındaki ışığı yansıtıyordu. Yani, plaka üzerindeki her nokta, o noktaya gelen ışığın rengini birebir olarak yeniden üretebiliyordu. Bu yöntemle elde edilen renkli fotoğraflar, olağanüstü bir doğallığa ve canlılığa sahipti; çünkü renkler, boya maddeleriyle taklit edilmiyor, doğrudan ışığın kendisi tarafından oluşturuluyordu.

Lippmann’ın bu buluşu, bilim dünyasında büyük bir heyecan yarattı. İlk kez, bir fotoğraf plağı üzerinde, insan gözünün algıladığı renklerin tüm spektrumu bozulmadan kaydedilebiliyordu. Lippmann, buluşunu 1891’de Académie des Sciences’a (Fransa Bilimler Akademisi) sundu ve 1893’te bir dizi muhteşem renkli fotoğraf sergiledi. Bu fotoğraflar arasında renkli bir mozaik, bir cam parçası üzerinde gökkuşağı ve bir çocuğun portresi vardı. Sergiyi görenler, renklerin canlılığı karşısında hayrete düştüler. Bugün bu fotoğraflardan bazıları, Paris’teki Musée des Arts et Métiers’de sergilenmektedir.

Ancak Lippmann yönteminin önemli pratik sınırlamaları vardı. Emülsiyonun çok ince olması ve çok hassas olması gerekiyordu; bu da uzun pozlama süreleri (birkaç dakikadan birkaç saate kadar) anlamına geliyordu. Ayrıca, elde edilen görüntülerin doğrudan kopyasını almak mümkün değildi; her fotoğraf sadece orijinal plaka üzerinde görülebiliyordu. Bu nedenle, Lippmann yöntemi hiçbir zaman ticari bir başarı elde edemedi ve yerini daha pratik olan otokrom (Autochrome) ve daha sonra renkli film teknolojilerine bıraktı. Ancak bilimsel açıdan, Lippmann’ın çalışması çığır açıcıydı. Işığın dalga boyunun doğrudan bir kaydını yapmayı başaran ilk teknikti ve bugün holografi ve bazı spektroskopi yöntemlerinin temelini oluşturmuştur.

Gabriel Lippmann’ın Optik ve Fizik Alanındaki Diğer Katkıları Nelerdir?

Gabriel Lippmann, yalnızca renkli fotoğrafçılıkla sınırlı bir bilim insanı değildi. Kariyeri boyunca deneysel fiziğin birçok farklı alanına önemli katkılarda bulundu. Onun çalışmaları, optik, elektromanyetizma, termodinamik ve ölçüm teknikleri gibi geniş bir yelpazeyi kapsıyordu. Lippmann’ın araştırmalarının ortak özelliği, teorik kavramları deneysel olarak test etme ve mümkün olan en hassas ölçümleri yapma konusundaki titizliğiydi.

Lippmann’ın optik alanındaki en önemli katkılarından biri, “Lippmann elektrometresi” olarak bilinen cihazın geliştirilmesidir. Bu cihaz, çok küçük elektrik potansiyeli farklarını ölçmek için kapiler (kılcal) bir tüp içindeki cıva yüzeyinin hareketini kullanıyordu. Lippmann elektrometresi, dönemin en hassas ölçüm aletlerinden biriydi ve özellikle elektrofizyoloji alanında (sinir hücrelerinin elektriksel aktivitesini ölçmek için) yaygın olarak kullanıldı. Bu cihaz, Lippmann’ın bir fizikçi olarak yeteneğinin yanı sıra, hassas ölçüm aletleri tasarlama konusundaki ustalığını da gösteriyordu.

Lippmann, ayrıca “tersinir fotokimyasal süreçler” üzerine de çalıştı. Işığın bazı kimyasal reaksiyonları tetiklediği gibi, aynı reaksiyonun tersinin de ışık yayarak gerçekleşebileceğini gösterdi. Bu çalışmaları, fotokimya alanının gelişmesine katkıda bulundu. Bunun yanı sıra, sismoloji (deprem bilimi) alanında da çalışan Lippmann, hassas sismograflar tasarladı. Onun geliştirdiği bazı sismografik yöntemler, yer kabuğundaki titreşimlerin daha doğru bir şekilde kaydedilmesini sağladı.

Lippmann’ın teorik fiziğe de katkıları oldu. Özellikle enerjinin korunumu prensibi üzerine yaptığı analizler ve elektrodinamik üzerine yazdığı makaleler, dönemin fizik literatüründe önemli bir yer tutar. Ancak onun teorik çalışmaları, her zaman deneysel gözlemlerle sıkı sıkıya bağlantılıydı. Lippmann, soyut teorilere kapılmaktan ziyade, doğrudan deneyle test edilebilen hipotezler üzerinde çalışmayı tercih ediyordu. Bu yaklaşımı, onu hem bir deneysel fizikçi hem de teorik bir düşünür olarak benzersiz kılıyordu.

Gabriel Lippmann Nobel Fizik Ödülü’nü Neden Kazandı?

1908 yılı, Gabriel Lippmann için kariyerinin en parlak dönemiydi. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, o yılki Nobel Fizik Ödülü’nü Lippmann’a verdi. Ödül gerekçesinde, “interferans fenomenine dayalı olarak renkli fotoğrafların elde edilmesine yönelik yöntemi” vurgulanıyordu. Lippmann, bu ödülle birlikte, fotoğrafçılık alanında yaptığı çalışmayla Nobel kazanan ilk ve (halen) tek fizikçi olma unvanını elde etti.

Lippmann’ın Nobel Ödülü’nü kazanması, sadece onun kişisel başarısının değil, aynı zamanda deneysel fiziğin renkli fotoğrafçılık gibi uygulamalı bir alana yaptığı katkının da uluslararası düzeyde takdir edildiğini gösteriyordu. O dönemde Nobel Ödülleri genellikle temel bilimsel keşiflere veriliyordu; Lippmann’ın ödülü, uygulamalı bir buluşun da en üst düzeyde değerlendirilebileceğinin bir örneği oldu. Ancak bazı çevreler, ödülün Lippmann’ın interferans tekniğine değil de daha pratik bir buluşa verilmesi gerektiğini düşünüyordu. Buna rağmen, Nobel Komitesi Lippmann’ın çalışmasının bilimsel derinliğinin ve orijinalliğinin ödüle fazlasıyla layık olduğu kanısındaydı.

Lippmann, Nobel Ödülü’nü aldığında 63 yaşındaydı. Nobel Konferansı’nda yaptığı konuşmada, buluşunu nasıl geliştirdiğini, karşılaştığı zorlukları ve bu tekniğin bilimsel önemini anlattı. Alçakgönüllü bir üslupla, başarısını, kendisinden önceki bilim insanlarının (özellikle Hermann von Helmholtz ve James Clerk Maxwell gibi isimlerin) çalışmalarına borçlu olduğunu belirtti. Konuşmasını, “Bilim, bir devlerin omuzlarında yükselme sanatıdır. Benim yaptığım, sadece biraz daha yükseğe çıkmaya çalışmaktı” sözleriyle tamamladı.

Gabriel Lippmann’ın Akademik Kariyeri Hangi Üniversitelerde Geçti?

Gabriel Lippmann’ın akademik kariyeri, büyük ölçüde Paris Üniversitesi’ne (Sorbonne) bağlı kalmıştır. Almanya’dan döndükten sonra, 1875 yılında Paris’teki Fen Fakültesi’nde ders vermeye başladı. 1883 yılında, matematiksel fizik alanında doçent oldu. 1886 yılında ise, onun için dönüm noktası olan bir atamayla, Paris Üniversitesi’nde genel fizik profesörlüğüne getirildi. Bu görev, ona kendi araştırma laboratuvarını kurma ve yönetme fırsatı verdi.

Lippmann, 1886’dan 1921’deki ölümüne kadar, yani tam 35 yıl boyunca Paris Üniversitesi’ndeki bu görevini sürdürdü. Onun yönettiği fizik laboratuvarı, kısa sürede deneysel fizik araştırmalarının önemli bir merkezi haline geldi. Lippmann, burada sadece kendi çalışmalarını yürütmekle kalmadı, aynı zamanda birçok genç bilim insanına da ev sahipliği yaptı. Onun laboratuvarında yetişen öğrenciler arasında, daha sonra kendi alanlarında ün kazanacak olan Marie Curie (radyoaktivite), Paul Langevin (ultrason) ve Jean Perrin (Brown hareketi) gibi isimler bulunmaktadır. Lippmann’ın öğrencileri üzerindeki etkisi büyüktü; onlara deneysel titizliğin, sabrın ve gözlemin önemini aşılıyordu.

Lippmann, aynı zamanda Fransa Bilimler Akademisi’nin (Académie des Sciences) aktif bir üyesiydi. 1886 yılında bu prestijli akademiye üye seçilen Lippmann, 1912 yılında akademinin başkanlığını yaptı. Bu görev, onun Fransız bilim dünyasındaki saygınlığını ve liderlik yeteneğini göstermektedir. Lippmann, ayrıca Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Komitesi’nde (Comité International des Poids et Mesures) de görev aldı ve bilimsel ölçüm standartlarının belirlenmesine katkıda bulundu.

Gabriel Lippmann’ın Kişiliği ve Çalışma Disiplini Nasıldı?

Gabriel Lippmann, her şeyden önce son derece titiz ve disiplinli bir deneysel fizikçiydi. Onun çalışma yöntemi, büyük bir sabır ve dikkat gerektiren, uzun soluklu deneyler üzerine kuruluydu. Lippmann, bir deneyi kurarken olası tüm hata kaynaklarını önceden hesaplar ve bunları ortadan kaldırmak için her türlü önlemi alırdı. Onun hassas ölçüm aletleri tasarlama konusundaki yeteneği, bu titiz yaklaşımının doğrudan bir sonucuydu. Lippmann, laboratuvarında sessiz, sakin ve tamamen işine odaklanmış bir şekilde çalışırdı. Gürültüden ve dikkat dağıtıcı unsurlardan nefret ederdi.

Lippmann’ın kişiliği, mütevazı, içe dönük ve gösterişten uzaktı. Bilimsel başarılarına rağmen, şöhreti ve popülariteyi hiçbir zaman önemsemedi. Onun için en büyük ödül, bir sorunu çözmek ve doğanın bir sırrını ortaya çıkarmaktı. Nobel Ödülü’nü kazandıktan sonra bile, mütevazı yaşam tarzını sürdürdü ve gösterişli törenlerden kaçındı. Öğrencileri ve meslektaşları, onu her zaman bilge, yardımsever ve alçakgönüllü bir insan olarak tanımlamışlardır. Lippmann’ın espri anlayışı da oldukça gelişmişti; derslerinde ve sohbetlerinde sık sık espriler yaparak ortamı yumuşatırdı.

Lippmann, sadece bir araştırmacı değil, aynı zamanda olağanüstü bir eğitimciydi. Dersleri, açıklığı ve berraklığı ile ünlüydü. Karmaşık fizik kavramlarını, basit deneyler ve günlük hayattan örneklerle anlatma konusunda büyük bir yeteneği vardı. Öğrencilerine, sadece fizik yasalarını ezberlemelerini değil, bu yasaları sorgulamalarını ve kendi başlarına deneyler yaparak test etmelerini öğütlerdi. Onun bu eğitimci kişiliği, yetiştirdiği birçok önemli bilim insanında açıkça görülmektedir. Lippmann, bilime yaptığı katkılar kadar, bilim insanı yetiştirme konusundaki başarısıyla da hatırlanmaktadır.

Gabriel Lippmann’ın Son Yılları ve Vefatı

Gabriel Lippmann, yaşamının son yıllarında sağlık sorunları yaşamaya başlasa da, bilimsel çalışmalarına ara vermedi. Nobel Ödülü’nü kazanmasının ardından geçen on üç yıl boyunca, Paris Üniversitesi’ndeki laboratuvarında düzenli olarak çalışmaya devam etti. Ancak I. Dünya Savaşı (1914-1918) yılları, Lippmann için zorlu bir dönem oldu. Yaşının ilerlemiş olmasına rağmen, savaş çabalarına katkıda bulunmak için çalıştı; özellikle denizaltı tespiti ve akustik ölçümler gibi askeri uygulamalar üzerine araştırmalar yaptı.

Savaşın ardından, Lippmann’ın sağlığı hızla bozulmaya başladı. Yorgunluk ve kronik rahatsızlıklar, onu giderek daha fazla etkiliyordu. Buna rağmen, son günlerine kadar laboratuvarına gelmeye ve genç araştırmacılarla birlikte çalışmaya devam etti. 13 Temmuz 1921 tarihinde, 75 yaşındayken, transatlantik bir gemide yaptığı seyahatten döndükten kısa bir süre sonra, Paris’teki evinde hayata veda etti. Ölüm nedeni, kalp yetmezliği olarak kaydedildi. Lippmann’ın ölümü, Fransız bilim dünyasında ve uluslararası fizik camiasında büyük bir üzüntüyle karşılandı.

Lippmann’ın cenazesi, Paris’te düzenlenen bir törenle toprağa verildi. Ölümünden sonra, adına çeşitli bilimsel ödüller ve kurumlar oluşturuldu. Bugün, aydaki bir krater (Lippmann Krateri) ve bir asteroit (George Lippmann asteroiti) onun adını taşımaktadır. Ayrıca, Lüksemburg’da doğduğu ev, bir müze ve kültür merkezi olarak hizmet vermektedir. Bu anmalar, Gabriel Lippmann’ın bilim dünyasında bıraktığı kalıcı izin göstergeleridir.

Gabriel Lippmann’ın Bilim Tarihindeki Mirası Nasıl Değerlendirilmelidir?

Gabriel Lippmann’ın bilim tarihindeki yeri, büyük ölçüde renkli fotoğrafçılığa yaptığı katkıyla belirlenir. Onun interferans yöntemi, pratikte sınırlı kalmış olsa da, ışık dalgalarının doğrudan kaydedilebileceğini gösteren ilk ve en zarif teknikti. Bu çalışma, renk bilimi, spektroskopi ve dalga optiği alanlarında yeni araştırmaların önünü açtı. Lippmann’ın yöntemi, günümüzde holografi ve bazı yüksek hassasiyetli görüntüleme tekniklerinin (örneğin, interferometrik mikroskopi) temelini oluşturmaktadır.

Lippmann’ın mirasının bir diğer önemli unsuru, yetiştirdiği öğrencilerdir. Marie Curie, Paul Langevin ve Jean Perrin gibi isimler, sadece Fransa’nın değil, tüm dünyanın bilim tarihine yön veren devlerdir. Lippmann’ın onlar üzerindeki etkisi, deneysel fiziğe olan bağlılıkları ve titiz çalışma disiplinlerinde açıkça görülmektedir. Lippmann, sadece kendi keşifleriyle değil, başkalarının keşiflerine zemin hazırlayarak da bilime hizmet etmiştir. Onun laboratuvarı, 20. yüzyıl fiziğinin doğduğu yerlerden biri olarak kabul edilir.

Lippmann’ın en önemli katkılarından biri de, deneysel fiziğin teorik fizikten ayrı düşünülemeyeceğini göstermesidir. O, en soyut teorik kavramları bile, basit ve zarif deneylerle test edilebilir hale getirme konusunda bir ustaydı. Onun yaklaşımı, “Önce doğayı gözlemleyin, sonra düşünün” ilkesinin bir yansımasıydı. Bu pragmatik ve deneysel yaklaşım, günümüzde de fizik biliminin en temel prensiplerinden biri olarak kabul edilmektedir. Gabriel Lippmann, her ne kadar adı geniş halk kitleleri tarafından çok bilinmese de, modern fiziğin ve görüntüleme teknolojilerinin gelişimindeki kilit isimlerden biri olarak hak ettiği yeri bilim tarihinde almıştır.

Bilgi	Detay
Gerçek Adı	Gabriel Jonas Lippmann
Doğum Tarihi	16 Ağustos 1845
Doğum Yeri	Hollerich, Lüksemburg
Ölüm Tarihi	13 Temmuz 1921
Ölüm Yeri	Paris, Fransa
Boyu	Bilinmiyor
Kilosu	Bilinmiyor
Burcu	Aslan
Medeni Hali	Evli değildi (hayatı boyunca bekar kalmıştır)
Eğitimi	École Normale Supérieure (Paris), Paris Üniversitesi, Heidelberg Üniversitesi, Berlin Üniversitesi
İnsanlığa Kattığı Şeyler	İnterferansa dayalı renkli fotoğraf yönteminin (Lippmann yöntemi) icadı, Lippmann elektrometresinin geliştirilmesi, tersinir fotokimyasal süreçler üzerine araştırmalar, hassas sismografların tasarımı, deneysel optik ve ölçüm tekniklerine yaptığı katkılar, Nobel Ödüllü birçok bilim insanı yetiştirmiş olması

Kaynakça

• Nobel Foundation. (1908). “The Nobel Prize in Physics 1908 – Gabriel Lippmann”. org.
• Encyclopaedia Britannica. “Gabriel Lippmann: French Physicist”. com.
• Lippmann, G. (1891). “La photographie des couleurs”. Comptes Rendus de l’Académie des Sciences, 112, 274-277.
• Lippmann, G. (1894). “Sur la théorie de la photographie des couleurs simples et composées par la méthode interférentielle”. Journal de Physique Théorique et Appliquée, 3(1), 97-102.
• Bjelkhagen, H. I. (1999. The Lippmann Colour Photography. In Ultra-Realistic Imaging(pp. 31-56). Boston: Artech House.
• Musée des Arts et Métiers. “Plaque Lippmann – La première photographie couleur”. Paris.
• Wikipedia Türkçe. “Gabriel Lippmann”. org.
• Académie des Sciences. “Les membres du passé – Gabriel Lippmann”. Academie-sciences.fr.