Sir Richard John Roberts Kimdir: Genlerin “Sessiz” Aralarını Keşfeden Adam

6 Eylül 1943’te İngiltere’nin Derby kentinde, bir oto tamircisinin oğlu olarak dünyaya gelen Richard John Roberts, çocukken dedektif olmayı hayal ediyordu. Ta ki eline bir kimya seti geçene kadar. O set, onun hayatını değiştirdi. Bath’ta büyüdü, City of Bath Boys’ School’da okudu ve kimyaya âşık oldu. 1965’te Sheffield Üniversitesi’nden kimya lisansıyla mezun oldu, 1968/69’da aynı üniversitede neoflavonoidler ve isoflavonoidler üzerine fitokimyasal bir tezle organik kimya doktorasını tamamladı. Ardından Atlantik’i geçti; Harvard’da 1969-1972 arasında moleküler biyolojiyle tanıştı. Orada DNA’nın diliyle konuşmaya başladı.

Sir Richard John Roberts Kimdir?

1972’de James Watson’ın davetiyle Cold Spring Harbor Laboratory’ye (CSHL) girdi. Yirmi yıl boyunca orada, hem “moleküler makaslar” olarak bilinen Tip II restriksiyon enzimlerinin keşfinde öncü rol oynadı (laboratuvarı, ilk tanımlanan yüz enzimin yüzde yetmişinden fazlasını buldu) hem de asıl büyük sırrı çözdü: yani genlerin bölünmüş olduğunu buldu…

1970’lerin ortasına kadar bilim dünyası, bakterilerden yola çıkarak genlerin DNA üzerinde kesintisiz, aralıksız dizildiğini sanıyordu. Roberts, soğuk algınlığına yol açan Adenovirüs-2 üzerinde çalışırken bu varsayımı yerle bir etti. Virüsün DNA’sında protein kodlayan bölgeler (ekzonlar) ile hiçbir şey kodlamayan uzun aralıklar (intronlar) vardı. Hücre önce her şeyi RNA’ya kopyalıyor, sonra intronları kesip atıyor ve ekzonları birleştirerek olgun mRNA’yı oluşturuyordu. Bu işleme “RNA splicing” adı verildi. Aynı yıl MIT’den Phillip Sharp’ın grubu da bağımsız olarak aynı sonuca ulaştı. 1993’te ikisi, Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü paylaştı.

Bu keşif yalnızca bir virüsün hikâyesi değildi. Tüm yüksek organizmaların (ökaryotların) genlerinin böyle “parçalı” olduğunu gösterdi. Aynı genden alternatif splicing yoluyla yüzlerce farklı protein üretilebileceğini, intron-ekzon hatalarının birçok genetik hastalığın kaynağı olabileceğini ve evrimde yeni işlevlerin nasıl daha kolay ortaya çıkabileceğini açıkladı. Bugün gen tedavisi, genetik hastalıkların mekanizmaları ve insan genomunun karmaşıklığı üzerine konuşuyorsak, bunun temellerinden biri Roberts’ın buluşudur.

1992’de CSHL’den ayrılıp New England Biolabs’e (NEB) tam zamanlı geçti. Aslında 1975’ten beri şirketin danışmanıydı; dördüncü çalışanıydı. Hâlâ Massachusetts, Ipswich’teki NEB’de Baş Bilim Sorumlusu olarak çalışıyor. 1993’te Xiaodong Cheng ile birlikte “base flipping” mekanizmasını da ortaya koydu: bazı enzimlerin DNA’daki bir bazı dışarı çevirerek metilasyon yaptığını gösterdi. Epigenetik alanının temel taşlarından biri oldu.

Ödülleri bol: 1993 Nobel’i, 2008’de Kraliçe tarafından şövalyelik (Sir), 1995’te Royal Society üyeliği, Amerikan Sanat ve Bilimler Akademisi ile Ulusal Bilimler Akademisi üyelikleri, 2021 Lomonosov Altın Madalyası… Sheffield’da adını taşıyan bir kimya binası, Bath’taki eski okulunda yenilenmiş bir bilim bölümü var.

Roberts sadece laboratuvar insanı değil. GDO’ların, özellikle A vitamini eksikliğine karşı geliştirilen Altın Pirinç’in gelişmekte olan ülkelerde hayat kurtarma potansiyelini savunan en güçlü seslerden biri. 2016’da 166 Nobel ödüllü bilim insanıyla birlikte Greenpeace ve hükümetlere hitaben bir mektup yayımladı. 

Bugün genetiğin “karmaşık ama zarif” doğasını anlıyorsak, bunun büyük kısmı 1970’lerde bir virüsün DNA’sına bakan İngiliz bir kimyacının dikkati ve cesareti sayesindedir. Richard J. Roberts, genlerin sessiz aralıklarını duyarak bilimin en büyük paradigma değişimlerinden birine imza attı.