Robert Fogel Kimdir?

Tarihçiler dendiğinde aklımıza genelde tozlu arşivlerde notlar karalayan, hikâye anlatan insanlar gelir. Robert Fogel ise eline bir hesap makinesi almış ve tarihe “Ya olmasaydı?” diye sormuş bir adam. 1993 Nobel Ekonomi Ödülü’nü kazanan bu Amerikalı iktisatçı, tarih yazımını baştan aşağı değiştirmiş. Onun yaptığı şey aslında basit ama devrim niteliğinde: geçmişi edebiyattan arındırıp istatistikle buluşturmak.

Fogel’in adı “klometri” denen bir akımla anılır. Bu kelime Yunan tarih ilham perisi Clio’dan gelir ve ekonomi teorisiyle istatistiği tarih araştırmalarına sokan bir yöntemi ifade eder. Ama Fogel’i asıl özel kılan “karşıolgusal” düşünme biçimidir. Yani bir olay hiç yaşanmamış olsaydı ne olurdu sorusunu verilerle test etmek. Tarihte “keşke”lerle uğraşmak çoğu zaman romantik bir hayal gibi görünür ama Fogel bu hayalleri sayılara dökmüş.

Robert Fogel Çalışmaları

Mesela 1964’te yayımladığı ilk büyük çalışması “Railroads and American Economic Growth” tam bir şok etkisi yaratmış. O zamana kadar herkes Amerikan demiryollarının Batı’nın açılmasında vazgeçilmez olduğunu düşünüyormuş. Fogel “Peki ya demiryolları hiç olmasaydı?” diyerek alternatif bir ulaşım ağı kurmuş. Su yolları, kanallar ve karayollarıyla bir senaryo çizmiş ve hesaplamış. Sonuç ne mi? Demiryollarının ekonomiye net katkısı o dönemki gayri safi milli hasılanın sadece yüzde 2,7’siymiş. Yani demiryolları olmasaydı da Amerika benzer bir büyümeyi başka yollarla yakalayabilirmiş. Bu, tarih kitaplarını karıştıran, geleneksel anlatıyı yerle bir eden bir buluş.

Ama Fogel’in en çok konuşulan, en çok tartışılan eseri 1974’te Stanley Engerman’la birlikte yazdığı “Time on the Cross” olmuş. Bu kitap Amerikan köleliğinin ekonomisini ele alıyor ve öyle iddialar ortaya atıyor ki, akademi dünyası adeta ikiye bölünüyor. Fogel ve Engerman, plantasyon kayıtlarını didik didik inceliyor ve diyorlar ki: Güneyli plantasyonlar Kuzey’deki özgür emek çiftliklerinden çok daha verimli ve kârlıymış. Kölelik içsel bir ekonomik çelişki yüzünden değil, siyasi ve ahlaki nedenlerle çökmüş. Daha da ilginci, kölelerin o dönemin birçok özgür sanayi işçisinden daha iyi beslendiğini, kamçılanmanın sanıldığı kadar yaygın olmadığını iddia etmeleri. Bu söylemler tabii ki büyük bir yangın çıkarmış. Tarihçiler Fogel’in yöntemlerini ve veri yorumunu yerden yere vurmuş. Zamanla yapılan yeniden analizler kitabın birçok iddiasını çürütmüş, hatta dönemin kölelik sisteminin daha acımasız olduğunu ortaya koymuş. Ama kim ne derse desin, bu kitap tarih yazımında verinin gücünü ve bilgisayar çağının getirdiği yenilikleri gösteren bir dönüm noktası olarak kabul ediliyor.

Robert Fogel Biyografisi

Peki bu adam kimdi, nasıl biriydi? Robert William Fogel, 1 Temmuz 1926’da New York’ta Ukrayna Yahudisi göçmen bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiş. Büyük Buhran’ın yıkıcı etkileri çocukluğunda ekonomik eşitsizliklere karşı duyarlılığını şekillendirmiş. Gençlik yıllarında Komünist Parti’de aktif çalışmış, bir süre profesyonel organizatörlük bile yapmış. Ama sekiz yıl kadar süren bu siyasi angajmanın ardından komünizmi “bilim dışı” bularak reddetmiş ve akademiye geri dönmüş. Columbia’da yüksek lisans, Johns Hopkins’te doktora yapmış. Danışmanı ise Nobel ödüllü ikonik isim Simon Kuznets.

Kariyeri boyunca Johns Hopkins, Rochester, Chicago ve Harvard gibi üniversitelerde ders vermiş. En sonunda Chicago Üniversitesi Booth School of Business’ta profesör olmuş ve Nüfus Ekonomisi Merkezi’nin direktörlüğünü yapmış. Ödül çantası da oldukça dolu: 1993’te Douglass North’la birlikte Nobel’i almış, 1975’te Bancroft Ödülü’ne layık görülmüş, Amerikan Sanat ve Bilim Akademisi ile Ulusal Bilimler Akademisi’ne seçilmiş.

Nobel’den sonraki yıllarda ise ilgisini nüfus, beslenme ve uzun dönemli mortalite oranlarına yöneltmiş. İnsan ömrünün dramatik biçimde uzamasını sadece tıbbi buluşlarla değil, aynı zamanda beslenme alışkanlıkları ve vücut kitle indeksi gibi fizyolojik değişkenlerle ilişkilendiren çalışmalar yapmış. Nobel konuşmasının başlığı “Economic Growth, Population Theory, and Physiology” idi. Yani hâlâ tarihi ve ekonomiyi insanın biyolojisiyle birlikte düşünüyordu.

Özel hayatına gelecek olursak, Fogel 1949’da Enid Cassandra Morgan’la evlenmiş. Bu evlilik, dönemin Amerika’sında ırklar arası evliliklere karşı olan önyargılar nedeniyle hiç kolay olmamış. Ama bu zorlu deneyim onun toplumsal eşitsizliklere olan duyarlılığını daha da pekiştirmiş. Çiftin iki çocuğu olmuş.

Fogel, fizik ve kimyaya olan merakını hiç kaybetmemiş. Onun tarihe yaklaşımı bir bilim insanının sabrını ve kesinliğini gerektiriyordu. Bir tarihçinin anlattığı hikâyeyi değil, bir bilim insanının test ettiği hipotezi önemsiyordu. 11 Haziran 2013’te 86 yaşında hayata veda ettiğinde arkasında sadece tartışmalı tezler değil, tarihi bir laboratuvar gibi ele alan bir yöntem bıraktı.

Bugün birçok tarihçi arşivlerde tozlu belgelerin yanında bilgisayar ekranında regresyon analizleri yapıyorsa, bu büyük ölçüde Fogel sayesinde. O, beşeri bilimlere sayısal kesinliği getiren, geçmişin “keşke”lerini verilere dönüştüren adamdı. Kimi tezleri kabul gördü, kimileri yerle bir edildi ama asıl mirası, tarihin bir bilim olabileceğini cesurca savunması ve tartışmaya açmasıydı.