Alfred G. Gilman Kimdir?

Alfred G. Gilman, hücrelerin dışarıdan gelen sinyalleri nasıl algıladığını ve bu sinyallere nasıl tepki verdiğini moleküler düzeyde açıklayan Amerikalı farmakolog ve biyokimyagerdir.

1 Temmuz 1941 tarihinde Connecticut eyaletinin New Haven kentinde dünyaya gelen Gilman, bilim dünyasında özellikle Martin Rodbell ile birlikte yaptığı G proteinleri keşfiyle tanındı. Hücrelerin birbirleriyle iletişim kurmasını sağlayan mekanizmaların anlaşılmasında önemli bir dönüm noktası olan bu çalışma, Gilman’a 1994 yılında Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kazandırdı. Babası Alfred Gilman da farmakoloji profesörüydü ve Louis S. Goodman ile birlikte tıp dünyasının önemli kaynaklarından biri kabul edilen Goodman & Gilman’s The Pharmacological Basis of Therapeutics adlı kitabı hazırlamıştı.

Alfred G. Gilman Kimdir?

Kitabın ilk baskısının Alfred G. Gilman’ın doğduğu 1941 yılında yayımlanması ise oldukça ilginç bir tesadüf olarak öne çıktı. Babası, çalışma arkadaşı Louis S. Goodman’ın adına ithafen oğluna “Goodman” ikinci adını verdi. Nobel ödüllü bilim insanı Michael Brown, Gilman’ın bu nedenle muhtemelen bir ders kitabının adını alan ilk ve tek kişi olduğunu esprili bir şekilde dile getirmişti. Çocukluk yıllarını New York’un White Plains bölgesinde geçiren Gilman, küçük yaşlarda babasının laboratuvarını ziyaret ederek bilime yakın büyüdü. Başlangıçta astronom olmak isteyen Gilman’ın bilim dünyasındaki yönü zamanla farmakolojiye doğru değişti.

Gilman’ın eğitim hayatı, dönemin önemli bilim insanlarının bulunduğu kurumlarda şekillendi. Taft School’daki lise eğitiminin ardından 1959 yılında Yale Üniversitesi’ne girdi ve burada biyokimya eğitimi aldı. Yale’de özellikle Henry A. Harbury’nin derslerinden etkilenen Gilman, yaz aylarında Allan Conney’nin laboratuvarında çalışarak ilk bilimsel makalelerini yayımladı.

Üniversite eğitiminin ardından Case Western Reserve Üniversitesi’ne geçen Gilman, Earl Sutherland’ın etkisiyle MD-PhD programına katıldı. Ted Rall’ın danışmanlığında yürüttüğü çalışmaların ardından 1969 yılında hem tıp doktoru hem de farmakoloji alanında doktora derecesi aldı. Doktora sonrası çalışmalarını ise Ulusal Sağlık Enstitüleri’nde, Nobel ödüllü Marshall Nirenberg’in laboratuvarında genetik ve hücre biyolojisi üzerine gerçekleştirdi.

1971 yılında Virginia Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde farmakoloji yardımcı doçenti olarak akademik kariyerine başlayan Gilman, 1977 yılında profesör oldu. Nobel Ödülü’ne uzanan en önemli araştırmalarını da Virginia Üniversitesi’nde gerçekleştirdi. 1981 yılında University of Texas Southwestern Medical Center’a geçen Gilman, burada Farmakoloji Bölüm Başkanı olarak görev yaptı.

İlerleyen yıllarda dekan ve akademik işlerden sorumlu rektör yardımcısı ve baş rektör olarak görev üstlendi. 2009 yılında emekli olduktan sonra Cancer Prevention and Research Institute of Texas’ta baş bilim sorumlusu olarak çalıştı. Ancak kurumun fon dağıtım süreçlerini ve ticari kaygıları eleştirerek 2012 yılında görevinden ayrıldı.

Alfred G. Gilman’ı bilim tarihine taşıyan en önemli çalışma, hücrelerin dışarıdan gelen sinyalleri hücre içinde nasıl bir yanıta dönüştürdüğünü açıklayan G proteinlerinin keşfiydi. Gilman’ın çalışmalarından önce bilim insanları, hücre yüzeyinde hormon veya nörotransmitter gibi maddeleri algılayan reseptörlerin bulunduğunu ve hücre içerisinde bu sinyallere karşılık veren mekanizmaların çalıştığını biliyordu.

Ancak reseptör ile hücre içindeki yanıt mekanizması arasındaki bağlantının nasıl kurulduğu tam olarak anlaşılamamıştı. Gilman, S49 lenfoma hücreleri üzerinde yaptığı çalışmalar sırasında bazı mutant hücrelerin normal sinyal zincirini tamamlayamadığını fark etti. Araştırmaları sonucunda bu hücrelerde eksik olan molekülün, hücre zarında bulunan ve GTP adı verilen bir moleküle bağlanan bir protein olduğunu ortaya çıkardı.

Bu proteine G proteini adını verdi. G proteinleri, hücre yüzeyindeki reseptörlerden gelen sinyalleri hücre içerisindeki efektör moleküllere aktaran bir çeşit anahtar veya röle görevi görüyor. Bu mekanizmanın keşfedilmesi, hücrelerin çevresinden gelen sinyalleri nasıl algıladığı ve bunlara nasıl cevap verdiği konusundaki bilimsel anlayışı önemli ölçüde değiştirdi. G proteinlerinin işleyişindeki bozuklukların kolera, bazı kanser türleri ve diyabet gibi hastalıklarla bağlantılı olduğu ortaya konuldu.

Günümüzde kullanılan ilaçların yaklaşık üçte birinin G proteinlerine bağlı reseptörleri, yani GPCR’leri hedef alması da Gilman’ın keşfinin tıp açısından ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Gilman bu çalışmaları nedeniyle Martin Rodbell ile birlikte 1994 yılında Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’ne layık görüldü.

Gilman’ın bilim dünyasındaki etkisi yalnızca Nobel Ödülü ile sınırlı kalmadı. 1984 yılında Canada Gairdner Uluslararası Ödülü’nü, 1989 yılında ise Albert Lasker Temel Tıbbi Araştırma Ödülü ve Louisa Gross Horwitz Ödülü’nü kazandı. 1986 yılında ABD Ulusal Bilimler Akademisi’ne seçildi ve daha sonraki yıllarda Amerikan Kanser Araştırmaları Derneği’nin AACR Akademi Üyeliği gibi önemli onurlara layık görüldü. Bilimsel çalışmalarının yanı sıra babasının mirasını da devam ettiren Gilman, farmakolojinin en önemli başvuru kaynaklarından biri olan Goodman & Gilman’s The Pharmacological Basis of Therapeutics kitabının editörlüğünü üstlendi.

Bilimsel titizliği ve dürüstlüğüyle tanınan Gilman, özensiz veya sahte bilim gördüğünde buna karşı çıkmaktan çekinmeyen bir bilim insanı olarak biliniyordu. Bu özelliği, özellikle Texas’taki araştırma kuruluşunda görev yaptığı dönemde fon dağıtım süreçlerine yönelik eleştirilerinde açıkça görüldü. Bunun yanında yakın çevresi tarafından esprili ve sıcak bir kişiliğe sahip olduğu da aktarılmıştı. Gilman, 23 Aralık 2015 tarihinde Dallas, Teksas’ta, pankreas kanseriyle uzun süren mücadelesinin ardından 74 yaşında hayatını kaybetti.

Geride eşi Kathryn Hedlund, üç çocuğu ve beş torunu kaldı. Ancak onun asıl mirası, hücrelerin iletişim mekanizmalarının anlaşılmasını sağlayan bilimsel keşifleri oldu. G proteinlerinin işleyişinin anlaşılması, modern farmakoloji ve tıp araştırmalarında önemli bir temel oluşturdu. Bu nedenle Alfred G. Gilman, yalnızca Nobel ödüllü bir bilim insanı olarak değil, hücre sinyal iletiminin moleküler temellerinin anlaşılmasına yön veren isimlerden biri olarak bilim tarihindeki yerini koruyor.

Künye