George Stigler Kimdir?

Nobel ekonomi ödülü sahibi George Stigler kimdir, ekonomi konusunda katkıları nelerdir gibi merak edilen soruları cevaplandırıyoruz.

Yirminci yüzyılın en özgün ve keskin zekâlı ekonomistlerinden biri olup piyasa yapıları, endüstriyel organizasyon ve kamu düzenlemesinin ekonomik etkileri üzerine yürüttüğü çığır açıcı çalışmalarla 1982 yılında Nobel Ekonomi Ödülü’nü kazanan Amerikalı bir ekonomisttir.

Chicago Ekonomi Okulu’nun önde gelen isimlerinden olan Stigler, düzenleyici ele geçirme (regulatory capture) teorisiyle hükümet düzenlemelerine bakış açısını kökten deÄŸiÅŸtirmiÅŸ; bugün hâlâ ders kitaplarında ve iktisat tartışmalarında baÅŸvurulan fikirlerin mimarı olmuÅŸtur.

George Stigler Biyografisi

George Joseph Stigler, 17 Ocak 1911’de Seattle’ın bir banliyösü olan Renton’da dünyaya geldi. Ailesi, farklı kıtalardan Amerika’ya göç etmiÅŸ iki ayrı dünyanın buluÅŸmasından oluÅŸuyordu: Babası Joseph Stigler Bavyera’dan, annesi Elizabeth Stigler ise o dönemde Avusturya-Macaristan Ä°mparatorluÄŸu sınırları içinde yer alan topraklardan göç etmiÅŸti; annesinin annesi Macardı. Almanca konuÅŸulan bir ortamda büyüyen Stigler, çocukluk yıllarını Seattle’da geçirdi.

Göçmen bir ailenin tek çocuÄŸu olarak yetiÅŸen Stigler, küçüklüğünden itibaren meraklı ve sorgulayıcı bir yapıya sahipti. Seattle okullarında aldığı temel eÄŸitimin ardından, 1927 yılında Washington Ãœniversitesi’ne kaydoldu. Lisans eÄŸitimini baÅŸarıyla tamamlayan Stigler, 1931’de mezun oldu. Bu dönemde henüz netleÅŸmemiÅŸ olan kariyer hedefleri, bir sonraki adımıyla birlikte keskin bir çizgiye kavuÅŸacaktı.

Lisans mezuniyetinin ardından Stigler, 1932 yılında Northwestern Ãœniversitesi’nde iÅŸletme yüksek lisansını (MBA) tamamladı. Bu eÄŸitim süreci, onun için bir kırılma noktası oldu: Ä°ÅŸletme dünyasının pratik meselelerine bakarken fark etti ki asıl ilgisini çeken ÅŸey, piyasaların nasıl çalıştığı sorusuydu. Ekonomi, bu soruyu sormak ve yanıtlamak için en doÄŸru araçları sunan disiplindi. Akademik bir kariyer yapma kararı bu dönemde ÅŸekillendi.

1933 yılında Chicago Ãœniversitesi’nden burs kazanan Stigler, doktora eÄŸitimi için bu köklü kuruma adım attı. Chicago, onun için yalnızca bir üniversite deÄŸil; entelektüel bir anavatandı. Kendi ifadesiyle, ‘Ekonomi bölümü yoÄŸun bir fikir tartışmasının içindeydi ve ben daha önce bu kalitede zekâlarla hiç bu kadar yakın temas kurmamıştım.’

Chicago’da Stigler üç olaÄŸandışı ekonomist tarafından ÅŸekillendirildi. Danışmanı Frank Knight, güçlü ve şüpheci bir düşünür olup iktisat teorisinin sınırlarını sorgulamaktaydı. Jacob Viner, piyasa teorisi konusundaki ustalığıyla Stigler’a analitik kesinliÄŸi öğretti. Henry Simons ise serbest piyasa ekonomisine olan derin baÄŸlılığıyla etki bıraktı. Bu üç ismin yanı sıra, Stigler’ın ömür boyu sürecek dostluÄŸunu kuracağı iki arkadaşı da Chicago’daydı: W. Allen Wallis ve Milton Friedman. Stigler, 1938 yılında doktora derecesini Frank Knight danışmanlığında aldı. Knight’ın 28 yıllık Chicago kariyeri boyunca yalnızca üç ya da dört öğrencinin tezini kabul ettiÄŸi bilinmektedir; Stigler onlardan biriydi.

Doktora sonrasında Stigler, akademik kariyerine çeÅŸitli kurumlarda adımlar atarak devam etti. Iowa State College, Minnesota Ãœniversitesi ve Brown Ãœniversitesi’nde öğretim üyeliÄŸi yaptı. 1947 yılında Columbia Ãœniversitesi’ne geçti; burada tam on bir yıl kaldı. Columbia dönemi, onun endüstriyel organizasyon ve fiyat teorisi üzerine temel eserlerini kaleme aldığı yıllar oldu.

Ä°kinci Dünya Savaşı sırasında Manhattan Projesi kapsamında Columbia’da görev alan Stigler, bilimsel araÅŸtırmaların savaÅŸ dönemindeki katkısını doÄŸrudan gözlemledi. Bu deneyim, onun bilginin ekonomideki rolüne olan ilgisini daha da derinleÅŸtirdi.

1942 yılında yayımladığı ‘The Theory of Competitive Price’ (Rekabetçi Fiyat Teorisi) adlı ders kitabı, ilerleyen yıllarda ‘The Theory of Price’ adıyla geniÅŸletildi ve mikro ekonominin klasik metinleri arasına girdi. Bu kitabın özgün yanı, teorik ilkeleri soyut hipotezler yerine gerçek verilerle desteklemesiydi.

1958 yılında George Stigler, Chicago Ãœniversitesi’ne döndü ve hayatının geri kalanını bu kurumda geçirdi. Chicago Booth Ä°ÅŸletme Okulu’na katılan Stigler, meslektaşı Merton Miller ile birlikte bu okulun akademik araÅŸtırma alanında dünya lideri konumuna yükselmesinde belirleyici rol oynadı. Gerçekten de Stigler’ın 1982’de aldığı Nobel Ödülü, bir iÅŸletme okulunda birincil ataması olan bir ekonomiste verilen ilk Nobel’di.

Chicago’daki çalışma ortamı, Stigler’ın en verimli dönemini oluÅŸturdu. Burada hem araÅŸtırma üretkenliÄŸini zirveye taşıdı hem de yetiÅŸtirdiÄŸi öğrencilerle kalıcı bir fikir mirası bıraktı. Jacob Mincer ve Thomas Sowell gibi ileriki yıllarda kendi alanlarında iz bırakacak ekonomistler, Stigler’ın doktora öğrencileri arasında yer aldı.

Bilginin Ekonomisi Stigler’ın 1961 Makalesi

George Stigler’ın bilime katkılarının ilk büyük halkası, 1961 yılında Journal of Political Economy’de yayımladığı ‘The Economics of Information’ (Bilginin Ekonomisi) baÅŸlıklı makalesidir. Stigler bu makaleyi kendi akademik kariyerinin en önemli katkısı olarak tanımlamıştır. Milton Friedman ise bu makalenin ekonomistler için tamamen yeni bir araÅŸtırma alanı yarattığını ifade etmiÅŸtir.

Makale, o güne kadar genel kabul gören ‘mükemmel bilgi’ varsayımını yerle bir etti. Geleneksel piyasa teorisi, alıcı ve satıcıların fiyatlar hakkında tam bilgiye sahip olduÄŸunu varsayıyordu. Oysa gerçek dünyada hiç kimse her fiyatı bilmez; bilgi aramak zaman ve para harcar. Stigler’ın sorusu ÅŸuydu: Piyasalarda fiyat farklılıkları neden var olmaya devam eder?

Yanıtı netti: Çünkü bilgi aramanın bir maliyeti vardır. Ä°nsanlar, daha ucuz bir ürün ya da daha iyi bir iÅŸ için araÅŸtırma yapar; ama bu araÅŸtırmayı ancak beklenen kazanç, araÅŸtırmanın maliyetini aÅŸtığında yaparlar. Bu çerçevede Stigler, iÅŸsizliÄŸin de kısmen çalışanların daha iyi ücret arayışından kaynaklanan bir ‘arama süreci’ olduÄŸunu öne sürdü. ‘Arama iÅŸsizliÄŸi’ olarak da bilinen bu yaklaşım, sonraki on yıllarda iÅŸgücü piyasası araÅŸtırmalarının temel kavramlarından biri haline geldi.

1962 yılında, uzun süreli araÅŸtırma asistanı Claire Friedland ile birlikte ‘What Can Regulators Regulate? The Case of Electricity’ adlı makaleyi yayımladı. Devlet düzenlemesinin gerçekten iÅŸe yarayıp yaramadığını ampirik olarak sorgulayan bu çalışma, beklenenin aksine ÅŸaşırtıcı sonuçlar ortaya koydu: Elektrik sektöründe uygulanan fiyat düzenlemelerinin, piyasa fiyatları üzerinde son derece küçük bir etkisi olduÄŸu görüldü.

Bu bulgu, düzenlemenin tüketicileri korumak için kaçınılmaz ve etkin bir araç olduÄŸuna dair yaygın kanıyı derinden sarstı. Stigler ve Friedland’ın yöntemi, en az bulgu kadar önemliydi: Düzenlemenin fiilen ne yaptığını teorik varsayımlarla deÄŸil, gerçek veriyle ölçmek gerektiÄŸini gösterdiler. Bu ampirik tutum, sonraki kuÅŸak iktisat araÅŸtırmalarının metodolojik çıpasına dönüştü.

Düzenleyici Ele Geçirme Teorisi

George Stigler’ın en etkili ve en tartışmalı katkısı, 1971 yılında yayımladığı ‘The Theory of Economic Regulation’ baÅŸlıklı makalesidir. Bu makale, kamu düzenlemesinin doÄŸasına iliÅŸkin köklü bir paradigma deÄŸiÅŸikliÄŸinin baÅŸlangıç noktası oldu.

Hâkim görüşe göre hükümetler piyasa başarısızlıklarını düzeltmek ve kamu yararını gözetmek amacıyla düzenleyici kurumlar oluşturur. Stigler bu varsayımı tersine çevirdi. Ona göre düzenleme, kamu yararının değil; siyasi gücünü kullanan endüstrilerin ve çıkar gruplarının yararına şekillenen bir üründür. Düzenleyici kurumlar zamanla, denetlemek zorunda oldukları sektörler tarafından ele geçirilir ve bu sektörlerin çıkarları doğrultusunda çalışmaya başlar.

Bu teoriye ‘regulatory capture’, yani düzenleyici ele geçirme adı verildi. Stigler’ın argümanı ÅŸu temel gözleme dayanıyordu: Büyük ÅŸirketler ve sektör birlikleri, düzenleyici süreçleri etkilemek için yoÄŸun kaynak harcamaya hazırdır; çünkü bunu yapmanın kazancı büyüktür. Oysa bireysel tüketiciler, bu süreçlere müdahil olmak için aynı motivasyona sahip deÄŸildir. Sonuç olarak düzenleyici kurumlar, zamanla kamuyu deÄŸil; düzenledikleri sektörü temsil eder hale gelir.

Bu teori, düzenleme ekonomisinin temel taÅŸlarından biri oldu. Günümüzde teknoloji ÅŸirketlerinin düzenlenmesi ya da finansal sektördeki denetim mekanizmaları tartışıldığında Stigler’ın çerçevesi hâlâ devreye girmektedir.

Fiyat Teorisi ve Endüstriyel Organizasyon Alanındaki Katkılar

George Stigler yalnızca düzenleme ekonomisiyle değil, endüstriyel organizasyon ve fiyat teorisiyle de ekonomi literatürüne derin izler bıraktı. Oligopol piyasalarında gizli anlaşmaların neden uzun süre sürdürülemediğini açıklayan çalışmaları bu alanın temel referansları arasına girdi.

Stigler, Amerikan Yüksek Mahkemesi’nin ‘blok satış’ (block booking) uygulaması hakkındaki kararını da ekonomik analizle sorguladı. Film dağıtım ÅŸirketlerinin sinema salonlarına film paketleri halinde satış yapmasının tekel gücünü pekiÅŸtirdiÄŸi savına karşı, bu uygulamanın aslında farklı fiyat tercihlerine sahip alıcılara daha verimli bir kaynak dağılımı imkânı sunduÄŸunu ampirik örneklerle gösterdi.

Stigler’ın adını taşıyan kavramlardan biri, tamamen farklı bir alana aittir. ‘Stigler Diyeti’ olarak bilinen model, 1945 yılında yayımladığı ‘The Cost of Subsistence’ baÅŸlıklı makalesine dayanır. Stigler bu çalışmada, minimum maliyet karşılığında tüm temel besin ihtiyaçlarını karşılamanın matematiksel olarak nasıl optimize edileceÄŸini hesapladı. Bu problem, doÄŸrusal programlamanın erken uygulamalarından biri olarak matematik tarihine de geçmiÅŸtir. Stigler’ın kendisi sonuçları esprili bir ÅŸekilde yorumlayarak, ortaya çıkan diyetin besleyici ama kesinlikle iÅŸtah açıcı olmadığını kabul etti.

Ekonomi Tarihine Katkılar

George Stigler, teknik araÅŸtırmalarının yanı sıra ekonomi düşüncesinin tarihine de büyük ilgi duydu. Adam Smith’ten baÅŸlayarak Ricardo, Marshall ve Pigou gibi isimlerin fikirlerini yeniden okudu ve zaman zaman alışıldık yorumların aksini savundu. Ekonomi tarihine iliÅŸkin çalışmalarını 1965 yılında ‘Essays in the History of Economic Thought’ baÅŸlığıyla derledi.

Stigler aynı zamanda keskin zekâsını mizahi yazılara da yansıttı. 1977 yılında yayımladığı ‘The Conference Handbook’ baÅŸlıklı makalesi, konferanslarda tekrar eden gereksiz itirazlara numaralı yanıtlar öneriyordu. Birinci numara ÅŸuydu: ‘Adam Smith bunu zaten söylemiÅŸti.’ Bu tür nükteli yazılar, Stigler’ı yalnızca bir araÅŸtırmacı deÄŸil; özgün bir düşünür ve akıcı bir kalem ustası olarak da tanımladı.

Nobel Ödülü ve Uluslararası Tanınırlık

George Stigler, 1982 yılında Nobel Ekonomi Ödülü’ne layık görüldü. Nobel Komitesi ödül gerekçesini şöyle özetledi: ‘Endüstriyel yapılar, piyasaların iÅŸleyiÅŸi ile kamu düzenlemesinin nedenleri ve etkileri üzerine yaptığı temel çalışmalar nedeniyle.’ Komite, Stigler’ın araÅŸtırmalarının ‘tamamen yeni bir araÅŸtırma alanı açtığını’ da vurguladı.

Bu ödül, bir iÅŸletme okulunda birincil ataması bulunan bir ekonomiste verilen ilk Nobel’di. Stigler aynı zamanda 1975’te ABD Ulusal Bilimler Akademisi’ne, 1987’de ise Ulusal Bilim Madalyası’na layık görüldü. 1977 yılında kurduÄŸu Ekonomi ve Devlet AraÅŸtırma Merkezi, ölümünün ardından George J. Stigler Merkezi adını aldı ve bugün hâlâ dünyanın en etkili araÅŸtırma merkezlerinden biri olarak faaliyetini sürdürmektedir.

Stigler’ın Öğrencileri ve YetiÅŸtirdiÄŸi Nesil

Bir akademisyenin büyüklüğünü yalnızca kendi çalışmalarıyla deÄŸil, yetiÅŸtirdiÄŸi kuÅŸakla da ölçmek gerekir. Bu ölçütle bakıldığında George Stigler’ın mirası son derece geniÅŸtir. Doktora öğrencileri arasında Jacob Mincer yer almaktadır; Mincer, insan sermayesi teorisini istatistiksel araçlarla buluÅŸturan çalışmalarıyla emek ekonomisinin temel isimlerinden biri haline geldi. Thomas Sowell ise piyasa teorisi, ırk ve eÅŸitsizlik gibi alanlarda yazdığı on beÅŸi aÅŸkın kitapla ABD’nin en etkili iktisatçı-yazarları arasına girdi.

Stigler’ın Chicago Booth’ta geliÅŸtirdiÄŸi araÅŸtırma kültürü, kurumun dünya sıralamasındaki yerini belirleyen en önemli etkenlerden biri oldu. Merton Miller ile birlikte yürüttüğü entelektüel liderlik, finansal ekonomiden iktisat tarihine geniÅŸ bir alanda Chicago Booth’u gerçek anlamda bir araÅŸtırma merkezi kimliÄŸine kavuÅŸturdu.

George Stigler’ın Mirası Günümüzde Nerede?

George Stigler, 1 Aralık 1991’de Chicago’da, 80 yaşında hayatını kaybetti. Ancak bıraktığı fikirler onu yaÅŸatmaya devam etmektedir. Düzenleyici ele geçirme teorisi; teknoloji devlerinin düzenlenmesi, finans sektörünün denetimi, enerji piyasaları ve ilaç sektörü gibi alanlarda bugün her zamankinden daha canlı biçimde tartışılmaktadır.

Bilgi ekonomisi alanındaki çalışmaları ise dijital çaÄŸda bambaÅŸka bir anlam kazandı. Stigler’ın ‘bilgi aramanın maliyeti’ üzerine kurduÄŸu çerçeve; arama motorlarından fiyat karşılaÅŸtırma sitelerine, e-ticaret algoritmalarından iÅŸ ilanı platformlarına uzanan geniÅŸ bir alanda yeniden yorumlanmaktadır. Endüstriyel organizasyon, fiyat teorisi ve düzenleme ekonomisi ders kitaplarında Stigler’ın adı ve fikirleri standart müfredat malzemesi olmaya devam etmektedir.

Gerçek Adı	George Joseph Stigler
Doğum Yılı	1911
DoÄŸum Yeri	Renton, Washington, ABD
Boyu	Bilgi bulunmamaktadır
Kilosu	Bilgi bulunmamaktadır
Burcu	OÄŸlak (17 Ocak)
Medeni Hali	Evli
EÄŸitimi	Washington Ãœniversitesi (Lisans, 1931), Northwestern Ãœniversitesi (MBA, 1932), Chicago Ãœniversitesi (Doktora, 1938)
İnsanlığa Kattığı Şeyler	Düzenleyici ele geçirme teorisi, bilgi ekonomisi teorisi, endüstriyel organizasyon araştırmaları, kamu düzenlemesinin ampirik analizi, fiyat teorisi
Vefat	1 Aralık 1991, Chicago, Illinois, ABD

 

Kaynakça

Stigler, G. J. (1961). The Economics of Information. Journal of Political Economy, 69(3), 213–225.

Stigler, G. J. (1971). The Theory of Economic Regulation. Bell Journal of Economics and Management Science, 2(1), 3–21.

Stigler, G. J. & Friedland, C. (1962). What Can Regulators Regulate? The Case of Electricity. Journal of Law and Economics, 5, 1–16.

Stigler, G. J. (1942). The Theory of Competitive Price. New York: Macmillan.

Stigler, G. J. (1975). The Citizen and the State: Essays on Regulation. Chicago: University of Chicago Press.

Stigler, G. J. (1982). The Economist as Preacher, and Other Essays. Chicago: University of Chicago Press.

Stigler, G. J. (2003). Memoirs of an Unregulated Economist. Chicago: University of Chicago Press.

Nobel Prize Biographical Notes. (1982). George J. Stigler – Biographical. NobelPrize.org.

Encyclopaedia Britannica. George J. Stigler. Britannica.com.

The Library of Economics and Liberty. George Stigler. Econlib.org.

Chicago Booth School of Business. George Stigler – Nobel Laureate. ChicagoBooth.edu.