William Vickrey Kimdir?

William Vickrey müzayede teorisi ve sıkışıklık fiyatlandırması çalışmalarıyla tanınan, 1996 Nobel Ekonomi Ödülü’nü kazanan ünlü ekonomisttir.

William Vickrey Kimdir?

William Spencer Vickrey, ekonomi teorisini günlük hayatta karşılaşılan sorunlarla buluşturmayı başaran ve geliştirdiği fikirlerin etkisi ölümünden yıllar sonra bile devam eden Amerikalı-Kanadalı bir ekonomisttir. Özellikle müzayede teorisi, vergilendirme, ekonomik teşvikler ve trafik sıkışıklığının fiyatlandırılması üzerine yaptığı çalışmalarla tanınır.

Onu ekonomi tarihinin önemli isimlerinden biri yapan nokta yalnızca teorik modeller geliştirmesi değildi. Vickrey, insanların her gün yaşadığı ulaşım, vergi ve fiyatlandırma sorunlarına iktisadi düşünceyle yaklaşmaya çalışıyordu. Bugün dünyanın birçok büyük kentinde tartışılan ya da uygulanan yoğunluk ücretleri, onun onlarca yıl önce üzerinde düşündüğü konulardan biriydi.

Akademik çalışmalarının en büyük karşılığı ise hayatının son günlerinde geldi. William Vickrey, James Mirrlees ile birlikte 1996 Nobel Ekonomi Ödülü’ne layık görüldü. Ödülün gerekçesi, asimetrik bilgi altında ekonomik teşvikler teorisine yaptıkları temel katkılardı.

Ne var ki Vickrey, Nobel Ödülü’nü kazandığını öğrendikten yalnızca birkaç gün sonra hayatını kaybetti. Bu nedenle onun Nobel hikâyesi, ekonomi tarihinin hem en önemli hem de en hüzünlü ödül hikâyelerinden biri olarak kaldı.

William Vickrey’in çocukluğu ve eğitimi

William Spencer Vickrey, 21 Haziran 1914 tarihinde Victoria, British Columbia’da dünyaya geldi. Kanada’da doğmasına rağmen çocukluğunun ve yetişkinlik döneminin büyük bölümü Amerika Birleşik Devletleri’nde geçti.

Henüz üç aylıkken ailesi New York’a taşındı. İlköğreniminin bir bölümünü İngiltere’de tamamlayan Vickrey, daha sonra ABD’ye dönerek eğitimine burada devam etti.

1931 yılında Massachusetts’teki Phillips Academy Andover’dan mezun oldu.

Üniversite tercihini ise Yale Üniversitesi’nden yana kullandı. İlginç olan, ekonomi tarihinin önemli isimlerinden biri haline gelecek Vickrey’in lisans eğitimini doğrudan ekonomi alanında değil, matematik alanında yapmasıydı.

Bu eğitim tercihi onun sonraki çalışmalarında oldukça belirleyici oldu. Matematiksel düşünme yeteneği, ekonomik sorunlara sistematik ve analitik yaklaşmasına yardımcı oldu.

Vickrey, 1935 yılında Yale Üniversitesi’nden Bachelor of Science derecesiyle mezun oldu.

Ardından Columbia Üniversitesi’ne geçti ve akademik hayatının neredeyse tamamını geçireceği kurumla ilişkisi böyle başladı. Columbia’da iktisat üzerine yoğunlaştı ve 1937 yılında yüksek lisans derecesini tamamladı.

Bu yıllarda özellikle vergilendirme konularına ilgi duyuyordu.

Verginin yalnızca devletin gelir elde etme aracı olarak görülmemesi gerektiğini düşünüyor; vergi sistemlerinin insanların çalışma, yatırım yapma ve ekonomik karar alma biçimleri üzerindeki etkilerini de anlamaya çalışıyordu.

Bu yaklaşım ilerleyen yıllarda doktora tezinin merkezine yerleşecekti.

Savaş yılları ve kamu hizmeti

Vickrey’in eğitim hayatı II. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla farklı bir yöne girdi.

O, Quaker geleneğine bağlı bir pasifistti ve savaş sırasında vicdani retçi statüsünde askerlik yapmayı reddetti. Bunun yerine kamu hizmetinde görev aldı.

Washington’da Ulusal Kaynaklar Planlama Teşkilatı ve ABD Hazinesi’nin Vergi Araştırmaları Bölümü gibi kurumlarda çalıştı. Bu deneyim, Vickrey’in yalnızca teorik ekonomiyle değil, gerçek hayatta uygulanan kamu politikalarıyla da yakından ilgilenmesini sağladı.

Vergi sistemlerinin masa başında hazırlanan matematiksel modellerden ibaret olmadığını burada daha yakından gördü.

Aynı dönemde Porto Riko için bir miras vergisi sistemi üzerinde de çalıştı.

Savaşın ardından yeniden Columbia Üniversitesi’ne dönerek doktora çalışmalarını tamamladı.

1947 yılında “Agenda for Progressive Taxation” adlı çalışmasıyla doktora derecesini aldı.

Artan oranlı vergilendirmeyi ayrıntılı biçimde ele aldığı bu çalışma daha sonra kitap olarak da yayımlandı ve Vickrey’in kamu maliyesi alanındaki düşüncelerinin temel kaynaklarından biri haline geldi.

Columbia Üniversitesi’ndeki akademik kariyeri

William Vickrey’in akademik hayatı denildiğinde akla gelen ilk kurum Columbia Üniversitesi’dir.

Vickrey henüz doktorasını tamamlamadan önce, 1946 yılında Columbia’da ders vermeye başladı. Zamanla akademik basamakları çıktı ve 1958 yılında profesörlüğe yükseldi.

1964 ile 1967 yılları arasında Columbia Üniversitesi İktisat Bölümü’nün başkanlığını yaptı.

1971 yılında McVickar Politik İktisat Profesörü unvanını aldı. 1982 yılında emekliye ayrıldığında ise McVickar Emeritus Profesörü oldu.

Vickrey’in Columbia ile ilişkisi yalnızca ders vermekten ibaret değildi. Üniversite onun ekonomik fikirlerinin şekillendiği, öğrenciler yetiştirdiği ve günlük hayatta karşılaştığı problemlere ekonomik çözümler düşündüğü yerdi.

Meslektaşları ve öğrencileri onu alışılmış akademisyen profilinden biraz farklı hatırlıyordu.

Kampüse ulaşım biçimi bile bunu gösteriyordu.

Trenle yaptığı yolculuğun ardından zaman zaman paten kullanarak Columbia Üniversitesi’ne gitmesi, onunla ilgili anlatılan en ilginç ayrıntılardan biri haline geldi.

Fakat bu yolculuklar yalnızca renkli bir kişilik hikâyesi değildi.

Vickrey’nin toplu taşıma sistemindeki kalabalık, bekleme süreleri ve yoğun saatlerde yaşanan sorunlar üzerine düşünmesinde günlük ulaşım deneyiminin de etkisi vardı.

Bu gözlemler daha sonra ekonomi tarihine geçecek fikirlerinden birine dönüştü.

Vickrey Müzayedesi nedir?

William Vickrey’in ekonomi bilimine yaptığı en bilinen katkılardan biri, bugün kendi adıyla anılan Vickrey Müzayedesi modelidir.

Bu sistem, kapalı teklif usulüyle çalışan bir müzayede biçimidir.

Katılımcılar satın almak istedikleri ürün için tekliflerini birbirlerinden habersiz şekilde verirler. En yüksek teklifi veren kişi müzayedeyi kazanır.

Ancak sistemin ilginç tarafı burada başlar.

Kazanan kişi kendi teklif ettiği fiyatı değil, ikinci en yüksek teklif tutarını öder.

Basit bir örnek verelim.

Bir ürün için üç kişi sırasıyla 100, 80 ve 60 lira teklif etmiş olsun.

En yüksek teklif 100 liradır ve ürünü 100 lira teklif eden kişi kazanır. Fakat ödemesi gereken tutar 100 lira değil, ikinci en yüksek teklif olan 80 liradır.

Vickrey’in düşüncesine göre bu sistemin önemli avantajlarından biri, teklif veren kişileri ürün için düşündükleri gerçek değeri açıklamaya teşvik etmesidir.

Klasik bir açık artırmada insanlar rakiplerini düşünerek stratejik davranabilir. Gerçekten ödemeye hazır oldukları miktardan daha az ya da daha farklı bir teklif verebilirler.

İkinci fiyat sisteminde ise kişinin kendi teklifinin doğrudan ödeyeceği miktarı belirlememesi, gerçek değerini söyleme konusunda farklı bir teşvik oluşturur.

Bu nedenle Vickrey Müzayedesi, modern müzayede teorisinin en önemli modellerinden biri kabul edilir.

Gelir Eşdeğerlik Teoremi

Vickrey’in müzayede alanındaki çalışmaları yalnızca ikinci fiyat müzayedesiyle sınırlı değildi.

Farklı müzayede biçimlerinin belirli koşullarda benzer ekonomik sonuçlar doğurabileceğini açıklayan çalışmalar da yaptı.

Bu yaklaşım daha sonra Gelir Eşdeğerlik Teoremi olarak bilinen müzayede teorisi düşüncesinin gelişmesinde önemli rol oynadı.

Teorinin temel fikri, belirli varsayımlar altında farklı müzayede yöntemlerinin satıcı açısından aynı ya da benzer beklenen gelirleri ortaya çıkarabilmesidir.

Bu düşünceler bugün yalnızca klasik açık artırmaları anlamak açısından değil, dijital platformlardaki fiyatlandırma ve reklam açık artırmalarını incelemek açısından da önem taşımaktadır.

Vickrey’in onlarca yıl önce geliştirdiği model, dijital ekonominin yükselişiyle birlikte yeni uygulama alanları bulan teorilerden biri oldu.

Sıkışıklık fiyatlandırması fikri

William Vickrey’in günlük hayat üzerinde en görünür etkiye sahip fikirlerinden biri ise sıkışıklık fiyatlandırması yani congestion pricing yaklaşımıdır.

Fikir oldukça basit bir gözlemden doğuyordu.

Bir ulaşım sisteminin maliyeti ve kullanıcı deneyimi günün her saatinde aynı değildir.

Gece geç saatlerde neredeyse boş bir metroda yolculuk yapmak ile sabah işe gidiş saatinde aşırı kalabalık bir vagonda seyahat etmek aynı deneyim değildir.

Vickrey, yoğun saatlerde sisteme katılan her yeni yolcunun diğer insanların yolculuğunu da etkilediğini düşünüyordu.

Aynı durum otomobil trafiği için de geçerliydi.

Yollar boşken sisteme yeni bir otomobilin girmesi büyük bir sorun yaratmayabilir. Fakat kapasitesine yaklaşmış bir yola yeni araçların eklenmesi, yalnızca yeni gelen sürücüyü değil, o yoldaki bütün sürücüleri yavaşlatabilir.

Vickrey’nin çözümü, fiyatın talebin yoğunluğuna göre değişmesiydi.

Yoğun saatlerde veya aşırı kalabalık bölgelerde daha yüksek ücret alınabilir; daha sakin dönemlerde ise ücret azaltılabilirdi.

Böylece bazı insanlar yolculuk saatlerini değiştirebilir, farklı güzergâhlar kullanabilir veya toplu taşıma gibi alternatiflere yönelebilirdi.

Vickrey bu fikri önce toplu taşıma üzerine düşündü. 1970’li yıllarda ise otomobiller için zaman ve konuma göre değişebilen bilgisayar destekli ücretlendirme sistemleri tasarladı.

Bu nedenle Vickrey daha sonra sık sık “sıkışıklık fiyatlandırmasının babası” olarak anıldı.

Asimetrik bilgi ve ekonomik teşvikler

Vickrey’in Nobel Ödülü’ne uzanan çalışmalarının merkezinde asimetrik bilgi ve teşvikler konusu bulunuyordu.

Ekonomide asimetrik bilgi, bir işlemin taraflarından birinin diğerinden daha fazla veya daha iyi bilgiye sahip olduğu durumları ifade eder.

Gerçek hayatta bu durum oldukça sık görülür.

Bir otomobil satan kişi aracın geçmişini alıcıdan daha iyi biliyor olabilir. Bir çalışan kendi yetenekleri hakkında işverenden daha fazla bilgiye sahip olabilir. Bir sigorta müşterisi kendi riskleriyle ilgili sigorta şirketinden daha ayrıntılı bilgi taşıyabilir.

Böyle durumlarda ekonomik tarafların davranışları değişebilir.

Vickrey, insanların sahip oldukları özel bilgiler ve karşılaştıkları ekonomik teşvikler arasında nasıl ilişki kurduklarını anlamaya çalıştı.

Vergilendirme üzerine yaptığı araştırmalarda da benzer bir sorun bulunuyordu.

Devlet insanların çalışma kapasitesini, tercihlerini veya ekonomik koşullarını eksiksiz bilemez. Buna rağmen toplum açısından verimli ve adil bir vergi sistemi tasarlamak zorundadır.

Vickrey’in erken dönem çalışmaları bu problemleri teşvikler üzerinden değerlendirdi.

James Mirrlees daha sonraki yıllarda benzer sorunları daha kapsamlı modellerle geliştirdi.

Bu araştırma çizgisi, iki bilim insanına yıllar sonra Nobel Ödülü’nü getirdi.

Vickrey’in ekonomi kariyerinin ilk dönemlerinden itibaren ilgilendiği başlıca konulardan biri artan oranlı vergilendirme idi.

Vergi oranlarının gelir arttıkça nasıl değişmesi gerektiği, yüksek vergi oranlarının çalışma isteğini azaltıp azaltmadığı ve vergi sisteminin gelir dağılımına nasıl etki ettiği gibi sorular üzerine çalıştı.

Ona göre iyi bir vergi sistemi yalnızca devlete gelir sağlamamalıydı.

İnsanların davranışları üzerinde oluşturduğu teşvikleri de hesaba katmalıydı.

Bu yaklaşım modern kamu maliyesinin temel sorularından biridir.

Vergi oranı yükseldiğinde birey daha az mı çalışır? Devlet gelir dağılımındaki eşitsizliği azaltırken ekonomik verimliliği nasıl koruyabilir? İnsanların gerçek gelir elde etme kapasiteleri tam olarak bilinmiyorsa adil vergi sistemi nasıl kurulabilir?

Vickrey’in çalışmaları, bu tür soruları matematiksel ve teorik çerçevede ele alan erken dönem araştırmalar arasında yer aldı.

William Vickrey yalnızca mikroekonomi, vergiler ve müzayedelerle ilgilenmedi.

Makroekonomik politikalar konusunda da güçlü görüşlere sahipti.

Özellikle işsizlik konusunda döneminin bazı hâkim yaklaşımlarına eleştirel bakıyordu.

Vickrey, ekonomide belirli bir işsizlik oranının kaçınılmaz veya doğal kabul edilmesine mesafeli yaklaşıyordu. Politika yapıcıların temel hedefinin tam istihdam olması gerektiğini savunuyordu.

Onun için ekonomi yalnızca denklemler, grafikler ve piyasa dengelerinden oluşmuyordu.

Ekonomik politikaların insanların günlük yaşamı üzerinde doğrudan sonuçları vardı. İşsizlik, ulaşım, vergiler ve kamu hizmetleri gibi sorunları bu nedenle yalnızca teknik konular olarak görmüyordu.

Bu yaklaşım onun akademik kişiliğinde sıkça görülen bir özelliktir: teori üretmek kadar teoriyi toplumun karşılaştığı gerçek problemlere uygulamak da önemliydi.

1996 Nobel Ekonomi Ödülü

William Vickrey’in uzun akademik kariyerinin en büyük ödülü 1996 yılında geldi.

8 Ekim 1996 tarihinde, William Vickrey ve James Mirrlees’in Nobel Ekonomi Ödülü’nü kazandığı açıklandı.

İki ekonomist, asimetrik bilgi altında ekonomik teşvikler teorisine yaptıkları temel katkılar nedeniyle ödüle layık görüldü.

Vickrey o sırada 82 yaşındaydı.

Ödül haberi hayatının en büyük akademik başarısının resmî olarak kabul edilmesi anlamına geliyordu.

Ancak mutluluk çok kısa sürdü.

William Vickrey, Nobel Ödülü’nü kazandığının açıklanmasından yalnızca üç gün sonra, 11 Ekim 1996 tarihinde geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybetti.

Bu nedenle Nobel Ödülü’nü bizzat teslim alamadı.

Ödül töreninde Vickrey adına Columbia Üniversitesi’nden meslektaşı C. Lowell Harriss yer aldı.

Vickrey’in Nobel’i, onun yaklaşık yarım yüzyıla yayılan araştırmalarının akademik dünyadaki önemini gösteren son ve en büyük takdir oldu.

William Vickrey nasıl biriydi?

Vickrey’in hayatını yalnızca ekonomik teoriler üzerinden anlatmak eksik kalır.

Onun kişiliği de meslektaşlarının hatıralarında önemli bir yere sahiptir.

Quaker geleneğinin etkisi altında yetişen Vickrey, yaşamı boyunca barış, toplumsal adalet ve eşitlik gibi konulara önem verdi.

II. Dünya Savaşı sırasında vicdani retçi olması da bu düşünce yapısının bir sonucuydu.

Günlük yaşamında alışılmışın dışında davranışları vardı. Columbia Üniversitesi’ne trenle geldikten sonra kampüse patenle gitmesi, onun hakkında en çok anlatılan ayrıntılardan biridir.

1951 yılında Cecile Thompson ile evlendi.

Vickrey aynı zamanda Georgist ekonomik düşünceye ilgi duyan bir akademisyendi. Ekonomik fikirleri hayatının sonuna kadar tartışmaya ve savunmaya devam etti.

Hatta ölümünden hemen önce de bu tür konuların ele alınacağı bir etkinliğe gitmek üzere yoldaydı.

Bu ayrıntı, onun ekonomiye yalnızca meslek olarak değil, yaşam boyu devam eden entelektüel bir uğraş olarak baktığını gösterir.

William Vickrey’in geliştirdiği fikirlerin ilginç tarafı, bazı çalışmalarının gerçek öneminin yıllar sonra daha açık hale gelmiş olmasıdır.

Müzayede teorisi internet ekonomisinin büyümesiyle yeni uygulama alanları buldu.

Sıkışıklık fiyatlandırması, büyük şehirlerin giderek artan trafik sorunları nedeniyle günümüzde çok daha fazla tartışılır hale geldi.

Optimal vergilendirme ve ekonomik teşvikler ise modern kamu maliyesinin temel çalışma alanları arasında yer almaya devam ediyor.

Bu açıdan bakıldığında Vickrey yalnızca kendi döneminin problemleri üzerine çalışan bir iktisatçı değildi.

Ekonominin gelecekte karşılaşacağı bazı önemli problemlere, onlar yaygın hale gelmeden önce çözüm arayan bir bilim insanıydı.

Onu ekonomi tarihinde farklı bir yere koyan özelliklerden biri de budur.

Teorik bir ekonomist olmasına rağmen trafik sıkışıklığından toplu taşımaya, müzayedelerden vergi sistemine kadar son derece günlük meselelerle ilgilenmesi, çalışmalarının akademinin dışına taşmasını sağladı.

William Vickrey’in adı bugün en çok Nobel Ekonomi Ödülü ile anılıyor olabilir. Fakat bıraktığı bilimsel miras, ödülden çok daha geniştir.

Vickrey Müzayedesi, sıkışıklık fiyatlandırması, optimal vergilendirme ve asimetrik bilgi altında teşviklerin incelenmesi onun ekonomi bilimine bıraktığı en önemli katkılar arasında yer almaktadır.