Sidney Altman Kimdir?

Sidney Altman kimdir, dünyaya neler katmıştır? Kendisi ribonükleik asidin (RNA) enzimatik aktiviteye sahip olduğunu keşfederek moleküler biyolojinin temel dogmasını değiştiren, 1989 yılında Nobel Kimya Ödülü’nü kazanan Kanadalı-Amerikalı moleküler biyologdur. Thomas R. Cech ile paylaştığı bu ödül, “ribozim” adı verilen RNA moleküllerinin, tıpkı proteinler gibi biyokimyasal reaksiyonları katalizleyebildiğini göstermiştir.

Altman’ın keşfinden önce, biyoloji dünyasında kesin bir inanış vardı: Enzimler (biyolojik katalizörler) sadece proteinlerden oluşabilirdi. DNA bilgiyi depoluyor, RNA bu bilgiyi taşıyor, proteinler ise işi yapıyordu. Altman, bu kuralın tek bir istisnası olabileceğini keşfederek, aslında RNA’nın da “iş yapabileceğini” ve hayatın kökenine dair teorilerin yeniden yazılması gerektiğini gösterdi. Onun çalışmaları, günümüzde RNA biyolojisi ve RNA terapileri alanlarının temelini atmıştır.

Sidney Altman Biyografisi

Sidney Altman, 7 Mayıs 1939 tarihinde, Kanada’nın Quebec eyaletinin başkenti olan Montreal şehrinde dünyaya gelmiştir. Polonya kökenli bir Yahudi göçmeni ailenin çocuğu olan Altman’ın annesi, ona “Sidney” adını bir İngiliz savaş pilotundan esinlenerek koymuştur. İlginçtir ki, bebek Sidney’in hastaneden eve götürüldüğü gün, II. Dünya Savaşı resmen ilan edilmiştir. Doğumu ile savaşın başlangıcı aynı güne denk gelen Altman, bu tesadüfü hayatı boyunca unutmamıştır.

Babası Viktor Altman, bir bakkal dükkânı işletiyor, annesi Ray Aronowitz ise bir tekstil fabrikasında çalışıyordu. Ailenin ilk çocuğu olan Altman’dan dört yıl sonra, erkek kardeşi Sheldon dünyaya gelmiştir. Aile, Montreal’in fakir ama dayanışma ruhu yüksek göçmen mahallelerinden birinde yaşıyordu.

Altman, çocukluk yıllarını İngilizce ve Fransızca’nın iç içe geçtiği bu çok kültürlü ortamda geçirdi. Henüz altı yaşında bir çocukken, babasının dükkânının arkasındaki küçük atölyede, bozuk radyoları tamir etmeye, elektronik aletleri söküp takmaya başlamıştı. Bu erken yaşlardaki “merak” ve “sökme-takma” tutkusu, onun ileride bir bilim insanı olarak hücrenin en karmaşık mekanizmalarını “söküp anlamaya” çalışmasının habercisiydi.

Altman, orta öğrenimini Montreal’deki bir devlet okulunda tamamladıktan sonra, 1954 yılında Baron Byng Lisesi’ne kaydoldu. Bu lise, o dönemde Montreal’deki Yahudi göçmen çocuklarının gittiği saygın bir okuldu. Burada fizik ve kimya öğretmenlerinin çok başarılı olduğunu hatırlayan Altman, onların sayesinde fen bilimlerine olan ilgisinin daha da pekiştiğini söylemiştir. Liseyi tamamladığında, ailesinin maddi durumu onu üniversiteye göndermeye ancak “evde kalarak” gidebileceği bir okulla yetecekti. Bu nedenle, Boston veya New York gibi büyük şehirlerdeki prestijli üniversiteleri hayal etmekten vazgeçerek, Montreal’deki McGill Üniversitesi’ne kaydoldu.

Fizikten Moleküler Biyolojiye

McGill Üniversitesi’nde başlangıçta Fizik okuyan Altman, ilk yılın sonunda fizik dersleri ve laboratuvarlarının onu sıktığını fark etti. “Gerçek hayattan kopuk” bulduğu fizik yerine, daha somut ve insanla ilgili bir alan olan Biyofizik ve Biyokimya’ya yönelmeye karar verdi. Bu karar, onun moleküler biyolojinin derin sularına dalmasını sağlayacak ilk adımdı.

Altman, lisans eğitimi sırasında, daha sonra kariyerinde belirleyici bir rol oynayacak bir karar daha verdi: 1960 yazında, Colorado Üniversitesi’nin Biyoloji istasyonunda (Rocky Mountain Biological Laboratory) 8 haftalık bir embriyoloji kursuna katıldı. Bu kursta, deniz kestanelerinin döllenmesi ve gelişimini inceledi.

Bu deneyim, ona laboratuvar ortamında canlı organizmalarla çalışmanın heyecanını yaşattı ve araştırmacı olma fikrini iyice pekiştirdi. Bu heyecanla, yüksek lisans eğitimine McGill’de başladı, ancak hocasının tavsiyesi üzerine yüksek lisansı kısa keserek doğrudan biyofizik alanında doktora programına başvurdu. Kazandığı bir burs sayesinde ABD’ye gitti ve 1962 yılında Columbia Üniversitesi’nde doktora eğitimine başladı.

Columbia’da danışmanı, daha sonra kendisi de Nobel ödülü alacak olan ünlü fizikçi Isidor I. Rabi ile aynı binada çalışan ünlü biyofizikçi Cyril L. Smith’ti. Altman, doktora tezi için bakteriyofaj T4’ün (bakteri virüsü) DNA’sına ışık tutarak hasar oluşturmak ve bu hasarın nasıl tamir edildiğini gözlemlemek üzerine bir çalışma tasarladı. Bu çalışma için, bir nükleer reaktörden gelen nötronları kullandı ve bu sayede DNA onarım mekanizmaları üzerine önemli bulgular elde etti. 1967 yılında doktora derecesini alan Altman, artık işin “içine girmişti”.

Kariyerinin Başlangıcı ve RNA’nın Peşine Düşüş

Doktora sonrası dönemde bir süre Harvard Üniversitesi’nde moleküler biyoloji alanında çalıştıktan sonra, 1969’da Cambridge, İngiltere’deki ünlü Medical Research Council (MRC) Moleküler Biyoloji Laboratuvarı’na (LMB) gitme fırsatı buldu. Burası, DNA’nın yapısını keşfeden James Watson ve Francis Crick’in çalıştığı, moleküler biyolojinin merkeziydi.

MRC’de, İngiliz biyokimyager John D. Smith’in laboratuvarında çalışmaya başladı. Burada, araştırmalarının odak noktası RNA polimeraz adlı enzimin alt birimlerini incelemekti. RNA polimeraz, DNA’daki genetik bilgiyi okuyarak RNA sentezleyen, hücrenin en önemli enzimlerinden biriydi. Ancak bu çalışmalar sırasında Altman, daha sonra tüm kariyerini değiştirecek bir “kaza” yaşadı.

Geçiş dönemi ve özellikle Sidney Altman’ın asıl buluşuna giden yolda yaşadığı bu “kaza”, hikâyenin en can alıcı noktalarından biridir ve keşfin tesadüfi doğasını gösterir.

Sidney Altman’ın hayatını değiştiren keşif, aslında bir “yan ürün” olarak ortaya çıkmıştır. MRC’deyken, hedefi RNA polimeraz iken, yaptığı bir saflaştırma işlemi sırasında “RNA’yı olgunlaştıran” bir enzim keşfetti. Bu enzim, hücrede sentezlenen ham RNA molekülünün fazlalık kısımlarını kesip çıkararak onu işlevsel hale getiriyordu. Altman, bu yeni enzime “Ribonükleaz P” adını verdi.

Bu enzim, bir RNA molekülü ve bir protein molekülünden oluşuyordu. Ancak şaşırtıcı olan şu: Enzimin RNA kısmı olmasaydı, protein kısmı tek başına hiçbir işe yaramıyordu. Peki, katalitik aktiviteden hangi kısım sorumluydu? Bu soruyu cevaplamak yıllar sürdü.

Altman, 1970 yılında Yale Üniversitesi’ne geçtikten sonra, bu sorunun peşini bırakmadı. Tam 13 yıl süren titanik bir araştırmanın ardından, 1983 yılında, meslektaşı Cecilia Guerrier-Takada ile birlikte tarihi bir deney gerçekleştirdiler . Enzimin protein kısmını tamamen ayırdılar ve geriye sadece RNA kısmı kaldı. Bu yalın RNA molekülü, tek başına – hiçbir protein olmadan – RNA’yı “olgunlaştırma” görevini başarıyla yerine getirdi!

Bu keşif, biyolojinin en temel inançlarından birini yıktı. “Sadece proteinler enzim olabilir” kuralı tarihe karışmış, “RNA da bir enzim (ribozim) olabilir” gerçeği ortaya çıkmıştı. Altman, aynı yıl içinde bağımsız olarak Thomas Cech’in de aynı gerçeği farklı bir sistemde keşfettiğini öğrendiğinde, bilim dünyasında bir devrim başlıyordu.

Nobel Komitesi, ikiliyi “RNA molekülünün katalitik özelliklerini keşfetmeleri” nedeniyle 1989 yılında Nobel Kimya Ödülü ile taçlandırdı. Bu keşif, hayatın kökenine dair teorileri de yeniden şekillendirdi. Çünkü DNA ve proteinler olmadan da RNA’nın hem bilgi depolayabildiği hem de reaksiyonları katalizleyebildiği anlaşılmıştı. Bu, “RNA Dünyası Hipotezi”nin en güçlü deneysel kanıtıydı.

Altman, 1971 yılında Yale Üniversitesi’ne Biyoloji bölümünde yardımcı doçent olarak katıldı . Kısa sürede doçent (1975) ve ardından tam profesör (1980) unvanlarını aldı. 1983-1985 yılları arasında Biyoloji Bölümü Başkanlığı görevini yürüttü 1989’da Nobel Ödülü’nü kazandığında, onun adı artık Yale’in en saygın duvarlarına yazılmıştı.

Altman, bir bilim insanı olarak sadece araştırmalarıyla değil, aynı zamanda öğrencilere olan bağlılığıyla da tanınıyordu. Kendi de zorlu bir eğitim sürecinden geçmiş olması, onu genç araştırmacılara karşı son derece anlayışlı ve destekleyici bir hoca yapmıştı. Onun laboratuvarı, dünyanın dört bir yanından gelen bilim insanlarına her zaman açıktı. “Bilim, duvarların ardında yapılmaz. Ortak akılla yapılır” diyen Altman, uluslararası işbirliğinin büyük bir savunucusuydu. 1989’da hükümetlerin bilim üzerindeki kısıtlamalarını protesto eden bir bildiriye imza atan Altman, bilimin tarafsızlığına olan inancını asla kaybetmedi.

Sidney Altman’ın Kişisel Yaşamı

Sidney Altman, 1972 yılında, kendisi gibi moleküler biyolog olan Ann M. Koller ile evlendi. Çiftin Daniel adında bir oğlu ve Leah adında bir kızı oldu. Altman, hayatı boyunca mütevazı ve alçakgönüllü kişiliğini korudu. Nobel Ödülü’nü kazandığında, “Bu keşif tek bir kişinin değil, ekibin başarısıdır” diyerek övgüyü çalışma arkadaşlarıyla paylaştı.

Sidney Altman, 5 Nisan 2022 tarihinde, 82 yaşında hayata veda etti . Ardında, biyoloji ders kitaplarını yeniden yazdıracak bir keşif bıraktı. Onun keşfi, bugün RNA terapilerinin (mRNA aşıları gibi) geliştirilmesinin de önünü açmıştır. Sidney Altman’ın en büyük mirası, biyolojideki “katı kuralların” aslında ne kadar esnek olduğunu ve doğanın her zaman sürprizlerle dolu olduğunu göstermesidir.

 Kaynakça

• Nobel Vakfı. (1989). Sidney Altman – Biographical. org.
• Nobel Vakfı. (1989). The Nobel Prize in Chemistry 1989 – Press Release.
• (2024). Sidney Altman.
• Yale University News. (2022, 8 Nisan). “Sidney Altman, Nobel laureate and Yale professor, dies at 82.”
• The Canadian Encyclopedia. (2024). Sidney Altman.
• Altman, S. (1989). “Enzymatic Cleavage of RNA by RNA.” Nobel Lecture.