Robert K. Merton Kimdir?

Robert K. Merton, modern sosyolojinin gelişmesinde önemli rol oynayan; “kendi kendini gerçekleştiren kehanet”, rol model ve gerilim teorisi gibi kavramlarla tanınan Amerikalı sosyologdur.

Robert K. Merton kimdir? Sosyolojiyle ilgilenenlerin mutlaka karşılaştığı isimlerden biri olan Merton, yalnızca akademik dünyada değil, günlük hayatta kullandığımız bazı kavramların ortaya çıkmasında da etkili oldu. Özellikle “kendi kendini gerçekleştiren kehanet”, “rol model”, “referans grubu” ve bilim dünyasındaki “Matthew Etkisi” üzerine yaptığı çalışmalarla tanındı.

Robert K. Merton Biyografisi

Asıl adı Meyer Robert Schkolnick olan Robert K. Merton, 4 Temmuz 1910 tarihinde Philadelphia’da dünyaya geldi. Doğu Avrupa’dan Amerika Birleşik Devletleri’ne göç eden bir ailenin çocuğuydu. Maddi imkânları sınırlı bir çevrede büyümesine rağmen çocukluk yıllarından itibaren kitaplara, müzelere ve kültürel faaliyetlere büyük ilgi gösterdi. Philadelphia’daki kütüphaneler onun için adeta ikinci bir okul oldu.

Merton’ın hayatındaki ilginç ayrıntılardan biri, gençlik yıllarında sahne sihirbazı olmak istemesidir. Henüz 14 yaşındayken ünlü Fransız sihirbaz Robert-Houdin’den etkilenerek “Robert” adını kullanmaya başladı. Daha sonra “Merlin” isminden esinlenerek Merton soyadını seçti. Zamanla bu sahne adı gerçek adı haline geldi. Ancak Temple Üniversitesi’nde sosyolog George E. Simpson ile çalışmaya başlaması, hayatının yönünü tamamen değiştirdi ve onu sosyolojiye yöneltti.

Temple Üniversitesi’ndeki lisans eğitiminden sonra Harvard Üniversitesi’nde doktora yaptı. Burada Pitirim Sorokin, Talcott Parsons ve George Sarton gibi dönemin önemli bilim insanlarından etkilendi. 1936 yılında doktorasını tamamladı. Doktora çalışmasında 17. yüzyıl İngiltere’sinde bilim, toplum ve din arasındaki ilişkileri inceledi.

Merton’ın akademik kariyerinin en önemli dönemi ise Columbia Üniversitesi yılları oldu. 1941 yılında Columbia’ya katıldı ve uzun yıllar burada çalıştı. Paul Lazarsfeld ile birlikte yürüttüğü araştırmalar, sosyolojide teorik düşünce ile saha araştırmasının bir arada kullanılmasına önemli katkı sağladı. 1947 yılında profesörlüğe yükseldi ve yaklaşık kırk yıl boyunca Columbia Üniversitesi’nde görev yaptı.

Robert K. Merton ve Kendi Kendini Gerçekleştiren Kehanet

Merton’ın en çok bilinen kavramlarından biri “kendi kendini gerçekleştiren kehanet” kavramıdır. Bu düşünceye göre başlangıçta doğru olmayan bir inanç, insanların ona göre davranmaya başlaması sonucunda gerçeğe dönüşebilir.

Örneğin bir bankanın batacağı yönünde gerçeğe dayanmayan bir söylenti çıktığını düşünelim. İnsanlar bu söylentiye inanıp paralarını hızla çekmeye başlarsa banka gerçekten mali krize girebilir. Yani yanlış başlayan bir inanış, insanların davranışları sayesinde gerçek hale gelir. Merton’ın bu yaklaşımı bugün ekonomi, psikoloji, eğitim ve sosyal bilimlerde hâlâ kullanılmaktadır.

Rol Model ve Referans Grubu

Bugün günlük konuşmalarda sıkça kullandığımız “rol model” kavramının sosyolojik açıdan yaygınlaşmasında da Robert K. Merton’ın önemli payı vardır. Merton bu kavramı, Columbia Üniversitesi’nde tıp öğrencileri üzerine yaptığı araştırmalar sırasında kullandı.

Rol model, kişinin davranışlarını veya yaşam biçimini örnek aldığı kişiyi anlatırken; referans grubu bireyin kendisini karşılaştırdığı toplumsal grupları ifade eder. İnsanların başarı, statü ve yaşam tercihlerini değerlendirirken kendilerini başkalarıyla kıyaslamaları bu yaklaşımın temelini oluşturur.

Gerilim Teorisi ve Anomi

Robert K. Merton’ın sosyoloji ve kriminolojiye yaptığı önemli katkılardan biri de Gerilim Teorisidir. Merton, Émile Durkheim’ın ortaya koyduğu “anomi” kavramını geliştirerek insanların neden toplum tarafından kabul edilmeyen davranışlara yöneldiğini açıklamaya çalıştı.

Teoriye göre toplum insanlara başarı, para veya statü gibi hedefler sunar. Ancak herkes bu hedeflere ulaşmak için aynı imkânlara sahip değildir. Hedefler ile bu hedeflere ulaşmanın meşru yolları arasında büyük bir fark oluştuğunda sosyal bir gerilim ortaya çıkar. Bazı insanlar bu durumda farklı davranış biçimlerine veya suç olarak kabul edilen yollara yönelebilir.

Bilim Sosyolojisi ve Matthew Etkisi

Merton’ın üzerinde uzun yıllar çalıştığı alanlardan biri de bilim sosyolojisi oldu. Bilim insanlarının nasıl çalıştığını, bilimsel toplulukların hangi kurallara göre hareket ettiğini ve akademik prestijin nasıl dağıldığını araştırdı.

Bu çalışmalar sırasında geliştirdiği Matthew Etkisi, bilim dünyasında tanınmış kişilerin aynı çalışmayı yapan daha az tanınmış araştırmacılara göre daha fazla ilgi ve itibar görmesini anlatır. Başka bir ifadeyle, bilim dünyasında başarı bazen yeni başarıların ve görünürlüğün önünü açar.

Odak Grup Araştırmalarındaki Rolü

Merton’ın katkıları yalnızca teorilerle sınırlı değildi. Günümüzde reklamcılık, pazarlama, kamuoyu araştırmaları ve sosyal bilimlerde kullanılan odak grup yönteminin gelişmesinde de öncü isimlerden biri oldu.

II. Dünya Savaşı sırasında propaganda filmlerinin askerler üzerindeki etkisini araştırırken geliştirdiği “odaklanmış görüşme” yöntemi, daha sonraki yıllarda modern odak grup çalışmalarının temelini oluşturdu.

Robert K. Merton’ın akademik çalışmaları birçok ödülle karşılık buldu. 1994 yılında ABD Ulusal Bilim Madalyası’nı alan ilk sosyolog oldu. Ayrıca Amerikan Sosyoloji Derneği başkanlığı yaptı ve bilim dünyasında çok sayıda ödüle layık görüldü. En önemli eserlerinden biri olan “Social Theory and Social Structure”, sosyoloji alanının klasik kitaplarından biri haline geldi.

Robert K. Merton, 23 Şubat 2003 tarihinde New York’ta 92 yaşında hayatını kaybetti. Ardında sosyoloji, bilim tarihi ve sosyal araştırma yöntemlerini etkileyen geniş bir akademik miras bıraktı. Oğlu Robert C. Merton ise ekonomi alanında önemli çalışmalar yaptı ve 1997 yılında Nobel Ekonomi Ödülü’nü kazandı.