Hans von Euler-Chelpin Kimdir?

Hans von Euler-Chelpin Kimdir? 20. yüzyıl biyokimya tarihinin en önemli isimlerinden biri olan Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin, Alman kökenli İsveçli bir bilim insanıdır. 1929 yılında Arthur Harden ile paylaştığı Kimya Nobel Ödülü sayesinde dünya çapında tanınmış, şekerin fermantasyonu ve enzimlerin rolü üzerine yaptığı çığır açıcı araştırmalarla modern biyokimyanın temel taşlarından birini atmıştır. Hayat hikâyesi, sanat tutkusuyla başlayan bir gençlikten bilim dünyasının zirvesine uzanan etkileyici bir yolculuktur. Stockholm Üniversitesi’nde uzun yıllar profesörlük yapan, Vitamin Enstitüsü ve Biyokimya Enstitüsü’nün direktörü olan von Euler-Chelpin, enzim kimyası, vitamin araştırmaları ve tümör biyokimyası alanlarında yüzlerce çalışma yayımlamış, bilimsel mirasını kitaplarla taçlandırmıştır. Bugün bile fermantasyon süreçleri, koenzim çalışmaları ve enzim katalizi gibi konularda adı anılan bu büyük bilim insanı, disiplinlerarası yaklaşımıyla birçok araştırmacıya ilham kaynağı olmuştur.

Erken Yaşamı ve Eğitimi

Hans von Euler-Chelpin’in erken yaşamı, disiplinli bir askeri aile ortamında şekillenmiştir. 15 Şubat 1873’te Almanya’nın Augsburg şehrinde dünyaya gelen bilim insanı, babası Rigas Georg Sebastian von Euler-Chelpin’in Kraliyet Bavyera Alayı’nda kaptan olarak görev yaptığı dönemde büyüdü. Çocukluğunun büyük bölümünü Münih yakınlarındaki Wasserburg’da büyükannesiyle geçirdi. Münih, Würzburg ve Ulm’deki okullarda eğitim aldıktan sonra gençliğinde sanat dünyasına ilgi duydu.

1891-1893 yılları arasında Münih Güzel Sanatlar Akademisi’nde resim eğitimi gördü. Ünlü ressam Lenbach’ın atölyesinde çalışan von Euler-Chelpin, renk teorisi ve spektrum renkleri üzerine yoğunlaştı. Bu sanatsal merakı, onu bilimsel araştırmalara yönlendiren önemli bir dönüm noktası oldu. Renklerin fiziksel temellerini anlamak için 1893’te Münih Üniversitesi’nde fizik ve kimya okumaya başladı. Kısa süre sonra Berlin Üniversitesi’ne geçti ve burada Emil Fischer ile A. Rosenheim’den kimya, E. Warburg ve Max Planck’tan fizik dersleri aldı. 1895’te Berlin Üniversitesi’nde doktorasını tamamlayarak bilimsel kariyerinin ilk adımlarını attı.

Kariyer Başlangıcı ve İsveç

Eğitim hayatı boyunca birçok büyük bilim insanıyla çalışma fırsatı bulan von Euler-Chelpin, fizikokimya alanında derinleşmek için 1896-1897’de Göttingen Üniversitesi’nde Walther Nernst’in laboratuvarında çalıştı. 1897 yazında İsveç’e giderek Stockholm’daki Svante Arrhenius’un laboratuvarına asistan oldu. Bu karar, hayatının akışını kökten değiştirdi. 1898’de Stockholm Kraliyet Üniversitesi’nde fizikokimya alanında Privatdozent unvanını aldı ve 1899’da aynı üniversitede görevine devam etti. Van ‘t Hoff’un laboratuvarını ziyaret ederek organik kimya ilgisini pekiştirdi. Bu dönemde Astrid Cleve ile birlikte çalıştığı araştırmalar, enzimlerin katalitik etkileri üzerine odaklandı. 1902’de İsveç vatandaşlığına geçerken Alman vatandaşlığını da korudu; böylece iki kültür arasında bilimsel köprüler kurdu.

Bilimsel Başarılar ve Nobel Ödülü

Kariyerinin dönüm noktalarından biri 1906 yılıdır. Stockholm Üniversitesi’nde Genel ve Organik Kimya Profesörü unvanını alan von Euler-Chelpin, bu tarihten itibaren biyokimyaya ağırlık verdi. 1904’te yayımlanan ilk biyokimyasal çalışması, enzimlerin katalizle ilişkisini ele alıyordu. Daha önce kazandığı Lindblom Ödülü’nü (1898) takiben, E. Rudberg ve A. Ölander ile işbirliği yaparak katalitik hidroliz süreçlerini geliştirdi. 1908-1909’da bitki kimyası, 1915’te P. Lindner ile mantar kimyası üzerine çalışmalar yayımladı. 1925-1930 arası enzim kimyası onun için en verimli dönemlerden biriydi. K. Josephson ile sakaraz ve katalaz enzimleri üzerinde yaptığı araştırmalar, fermantasyonun fosforilasyon aşamalarını aydınlattı. Koenzim (cozymase) yapısının aydınlatılması, Lord Todd’un 1956’daki doğrulamasıyla taçlandı. Bu çalışmalar, kaslardaki enerji metabolizmasının anlaşılmasına da büyük katkı sağladı.

1929 yılı, von Euler-Chelpin’in kariyerinde zirve noktasıdır. Knut ve Alice Wallenberg Vakfı ile Rockefeller Vakfı’nın desteğiyle Stockholm’de kurulan Vitamin Enstitüsü ve Biyokimya Enstitüsü’nün direktörü oldu. Aynı yıl Arthur Harden ile paylaştığı Nobel Kimya Ödülü, “şekerin fermantasyonu ve fermantatif enzimler üzerine araştırmalar” için verildi. Harden’ın bakteriyel fermantasyon çalışmalarıyla birleşen von Euler-Chelpin’in fizikokimyasal açıklamaları, zymase ve cozymase etkileşimini netleştirdi. Bu ödül, sadece kişisel başarısı değil, enzim bilimine getirdiği disiplinlerarası bakış açısının tesciliydi. 1914’te yayımladığı “Maya Kimyası ve Alkolik Fermantasyon” kitabı, bu alandaki temel referanslardan biri haline geldi. 1925-1934 arasında üç ciltlik “Chemie der Enzyme” monografisi ise enzim kimyasının ilk modern derlemesi olarak kabul edildi.

Sonraki Çalışmalar ve Emeklilik

Nobel sonrası çalışmalarında vitaminler ve tümör biyokimyası öne çıktı. 1924’ten itibaren B. von Euler, Paul Karrer ve Margareta Rydbom ile A vitamini ve karoten üzerine araştırmalar yaptı. 1928’de karotenin A vitamini aktivitesini kanıtladı. 1935’ten sonra George de Hevesy ile geliştirdikleri etiketli bileşik tekniğiyle tümörlerde nükleik asitleri inceledi. 1942’de Boleslaw Skarzynski ile “Biochemistry of Tumours” ve 1962’de “The Chemotherapy and Prophylaxis of Cancer” kitaplarını yayımladı. 1957’de B. Eistert ile reductone kimyası üzerine, 1958’de Japonya ziyareti sırasında K. Yamafuji ile reductone monografisi hazırladı. 1941’de öğretimden emekli olsa da araştırmalarına devam etti. 1938-1948 arası Stockholm Üniversitesi Organik-Kimyasal Araştırmalar Enstitüsü direktörlüğü yaptı.

Bilimsel Mirası ve Üyelikleri

Von Euler-Chelpin’in bilimsel mirası, sadece yayınlarla sınırlı değildir. Yüzlerce öğrenci ve araştırmacıyı yetiştirmiş, biyokimya laboratuvarlarını modernleştirmiştir. Bangalore, Berlin, Münih, Roma, Paris, Viyana, Kopenhag, Helsinki, Moskova, Leningrad, Halle, Göttingen, Tokyo ve Yeni Delhi Bilimler Akademileri’nin üyesiydi. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, İsveç Kraliyet Mühendislik Bilimleri Akademisi, Londra Kraliyet Enstitüsü ve daha birçok kurumun onur üyesiydi. Stockholm, Zürih, Atina, Kiel, Bern, Turin, Rutgers ve New Brunswick üniversitelerinden fahri doktora aldı. 1959’da Almanya Federal Hizmetler Büyük Haçı ile onurlandırıldı.

Kişisel Yaşamı ve Vefatı

Kişisel yaşamında bilim her zaman ön plandaydı. İlk evliliğini 1902’de botanikçi ve jeolog Astrid Cleve ile yaptı; bu evlilikten beş çocukları oldu. İkinci evliliğini 1913’te Elisabeth Baroness af Ugglas ile gerçekleştirdi ve bu evlilikten dört çocukları dünyaya geldi. Eşi Elisabeth, çalışmalarına aktif olarak katkı sağladı. Oğlu Ulf von Euler ise 1970’te Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kazanarak aile geleneğini sürdürdü. Von Euler-Chelpin, 6 Kasım 1964’te Stockholm’de 91 yaşında vefat etti. Ölümü, biyokimya camiasında büyük bir kayıp olarak karşılandı.

Hans von Euler-Chelpin’in hayatı, merakın ve disiplinin bilimde nasıl devrim yarattığını gösterir. Sanatla başlayan yolculuğu, fizik ve kimyayla birleşerek enzimlerin gizemini çözdü. Fermantasyon, vitaminler ve kanser biyokimyası alanlarındaki katkıları bugün hâlâ ilaç geliştirme, gıda teknolojisi ve metabolizma araştırmalarında kullanılmaktadır. İsveç ve Almanya bilim tarihinin kesişim noktasında duran bu dahi, genç araştırmacılara “merak ettiğin soruyu takip et” mesajı verir niteliktedir. Biyokimya dünyasında adı geçen her enzim çalışmasında, her koenzim tartışmasında von Euler-Chelpin’in izleri görülür. Onun mirası, sadece Nobel madalyasıyla değil, yayımladığı 300’den fazla makale ve monografiyle de yaşamaya devam etmektedir.

 

Bilim insanları arasında nadir görülen bir disiplinlerarasılık örneği sergileyen von Euler-Chelpin, fizikokimyadan biyolojiye, sanattan laboratuvar tekniğine uzanan geniş bir yelpazede çalıştı. Bugün enzim inhibisyonu, fosforilasyon mekanizmaları ve reductone kimyası gibi konularda referans gösterilen çalışmaları, modern biyoteknolojinin temelini oluşturur. Vitamin Enstitüsü’ndeki direktörlüğü sırasında yürüttüğü uluslararası işbirlikleri, Rockefeller ve Wallenberg vakıflarının desteğiyle Avrupa’da biyokimya altyapısını güçlendirdi. Emekliliğinden sonra bile Japonya ve diğer ülkelerle kurduğu bilimsel bağlar, küresel bilimin gelişmesine katkı sağladı.

Kısacası Hans von Euler-Chelpin, sadece bir Nobel ödüllü değil, biyokimyanın öncüsü, eğitimci ve ilham verici bir liderdi. Hayatı incelendiğinde, bilimsel başarının arkasında sabır, işbirliği ve sürekli öğrenme yattığı görülür. Günümüz araştırmacıları için hâlâ ilham kaynağı olan bu isim, fermantasyon enzimleri denildiğinde akla ilk gelenlerdendir.

 

Bilgi	Ayrıntı
Adı	Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin
Doğum Tarihi	15 Şubat 1873
Doğum Yeri	Augsburg, Almanya
Kilo	Bilgi mevcut değil
Boy	Bilgi mevcut değil
Burcu	Kova
Eğitimi	Berlin Üniversitesi Doktora (1895); Münih, Göttingen, Stockholm ve diğer üniversitelerde uzmanlık çalışmaları
Medeni Durumu	İki kez evli (1902-1912 ve 1913-1964)